Karel Steenbrink's Weblog

Soera 94 VERLICHTING

2012-02-02T06:39:00.000-08:00

94 DE VERLICHTING ─ AS-SJARH

In de naam van God, de Geliefde die liefde wil geven

1. Hebben Wijjouw borst niet verlicht,

2. enweggenomen het gewicht

3. dat zwaarop je rug ligt,

4. en je naamgemaakt tot goed bericht?

5. Want bijlast komt gemak;

6. Ja, bijlast komt gemak.

7. Daarom, alsvrij mens, sta op,

8. en geef jeHeer zijn lof

Structuur.De 8 regels van soera 94 (buiten de liturgische aanhef) klinken bijna alspsalmen-paren. De zinnen zijn allemaal in parallel-herhaling opgesteld. Alswe naar het rijm kijken, blijkt vers 1-4 (eindigende op -aka) een eenheidte zijn: troostende, retorische vragen aan de profeet; vers 5-6 is een ietwatkomisch geformuleerde zegswijze met een woordspeling op moeilijk enmakkelijk (`oesr... joesr) die bij elkaar horen, terwijl de eigenlijkeaanmaning en dus kern van de soera in 7-8 is geformuleerd: ook weer in rijm (-ansab...ardab).

Context.In de standaard islamitische theologie wordt vaak als een verschil tussenMohammed en Jezus gesteld, dat de boodschap van Jezus werd bekrachtigd doorwonderen, maar dat Mohammed geen wonderen heeft gedaan. Bij de Joden haddendie wonderen van Jezus geen effect opgeleverd, dus ze haalden toch niets uit!God zou tot een andere strategie hebben besloten. Het enige wonder dat Mohammedsprediking begeleidde, zou het wonder van de Koran zijn.[2]In de biografie van Mohammed komen evenwel toch een aantal wonderen voor,vooral in de verhalen over zijn jonge jaren. Het oudste leven van Mohammedheeft al twee versies van een verhaal, dat verbonden is aan het eerste vers vandeze soera. Het is het verhaal van het `splijten van de borst en zuivering' vanMohammed. Volgens de oudste biografie (Ibn Ishaq) werd Mohammed als baby toevertrouwdaan een bedoeïenenvrouw, Halima, die hem enkele jaren zou zogen. Een eerstewonder was dat haar schapen, ezels en kamelen veel meer melk en energie haddendan daarvoor. Dan is er het verhaal van het splijten van de borst. Het komteerst voor in de korte versie van Mohammeds zoogbroertje, Halima's eigen zoon.Maar ook in een versie van Mohammed zelf:

Een paargezellen van de Profeet vroegen hem eens: `Profeet, vertel ons eens iets overuzelf!' `Goed,' zei hij, `ik ben het gebed van mijn vader Abraham en de blijdeboodschap van mijn broeder Jezus. Toen mijn moeder zwanger van mij was zag zijeen licht van haar uitgaan zó helder dat zij de burchten van Bosra in Syrië konzien. Ik heb een voedster gehad bij de stam Sa'd ibn Bakr, en toen ik eens meteen broertje achter onze tenten lammetjes aan het weiden was, kwamen er ineenstwee mannen in witte kleren aan met een gouden schaal vol sneeuw. Ze pakten mijvast en spleten mijn borst open, haalden mijn hart eruit en spleten ook datopen, ze haalden daar een zwarte bloedklont uit en gooiden die weg; toen wastenze mijn hart en mijn borst met die sneeuw tot ze hem schoon hadden. Toen zei deeen tegen de ander: "Weeg hem af tegen tien man van zijn volk!" Datdeed hij, en ik was zwaarder. Toen zei hij: "Weeg hem af tegen honderd vanzijn volk!" Dat deed hij, en ik was zwaarder. Toen zei hij: "Weeg hemaf tegen duizend van zijn volk!" Dat deed hij, en ik was zwaarder. Toenzei hij: "Genoeg, want voorzeker, ook als ge hem zoudt afwegen tegenheel zijn volk zou hij zwaarder zijn."'[3]

In dehadieth-collectie van Boechari komt dit verhaal van de splijting en reinigingniet voor in de jeugd van de profeet, maar als voorbereiding voor de hemelreis.Dat was dus in de laatste jaren van zijn optreden in Mekka.[4]Ook in het kolossale commentaar van at-Tabari komt het verhaal niet voor bij94:1 maar bij 17:1, de passage die verbonden wordt met de hemelvaart. Dezevroege commentaren kennen dus de verbinding van de reiniging met 94:1 nogniet. In zijn vertaling van de passage uit Ibn Ishaq, geeft Guillaume[5]wel een verwijzing naar 94:1, maar de tekst van Ibn Ishaq zelf geeft geenrechtstreekse verwijzing naar soera 94:1. Muh. `Abduh gaat ook helemaal aan hetjeugdverhaal van Mohammed voorbij en geeft alleen een verklaring van Arabischegezegden over ruime en brede borsten: de term kan duiden op trots en hoogmoed,maar in dit geval zeker op vreugde na een benauwenis.

De uitdrukking: Hebben Wij jouw borst niet verlichtkomt ook in variaties nog voor in 6:125; 16:106; 20:25 en 39:22, waar het nieteens altijd een positieve betekenis heeft en de betekenis kan hebben van`iemand die de moed heeft, de durf om iets te doen' of zelf iets als`opscheppen'. Je kunt het lezen als ‘je borst breed maken, ruimte geven’. In16:106 is het de mens zelf die `zijn borst verruimt/verlicht met ongeloof'. In6:125 en 39:22 wordt gesproken van God die van de mens `de borst verruimt voorde Overgave (= Islam).' Daarom wordt in 94:1 wel gedacht aan Godsgenade, die Mohammeds hart heeft geopend voor de overgave of islam aanGod.[6]

Mahmoud Ayoubbenadrukt in zijn inleiding, dat soera 94 vaak gezien wordt als een eenheid metsoera 93. In de moskee gebruikt men beide samen wel als één lezing. Deopeningsformule `in de naam van...' vervalt dan. Hij geeft als eerste meningover de inhoud, dat hier gesproken wordt over bemoediging of nieuwe inspiratiedie God gaf na een moeilijke periode zonder openbaringen. Hij vermeldt pasdaarna kort het verhaal van de twee mannen die de jeugdige Mohammed haddenopengesneden en zijn hart gereinigd `van een donkerrode bloedklont, diekwaadaardigheid en jaloersheid betekende en plaatsten daarvoor barmhartigheiden medeleven. Daarop sloten zij zijn borst weer zonder dat hij pijn ofvermoeidheid voelde. Na hem vrijgelaten te hebben, gaven zij hem opdracht ombarmhartigheid te tonen aan alle mensen, jong en oud.'[7]

Wat moeten wijdoen met dit verhaal als commentaar op de korantekst? In zijn biografie vanMohammed slaat Montgomery Watt de hemelreis helemaal over en geeft hij alleenvoor de lezer `tot begrip van de devotie die de moslims heeft voor de persoonvan Mohammed' een vertaling van enkele bladzijden van de oudste biografie vanIbn Ishaq, zonder commentaar, waaronder de passage over het openen van Mohammedsborst in zijn jeugdjaren voor.[8]

BertramSchrieke (1890-1945), opgeleid als koloniaal ambtenaar en tussen 1916-1940 inNederlands-Indië werkzaam, onder meer als ambtenaar op een kantoor dat deislamzaken behartigde, publiceerde in 1916 een dissertatie over eengeschrift uit de Javaanse mystiek. In hetzelfde jaar verscheen van zijn handook een opmerkelijk artikel, waarin hij beweerde, dat het verhaal van hetopenen van de borst aanvankelijk diende om de initiatie van de beginnende profeette illustreren. Dan zou het dus een parallel zijn met de roeping van Jesaja(Jesaja 6) of van de doop van Jezus in de Jordaan door Johannes. Ook de hemelreiszou aanvankelijk zo'n roepingsverhaal zijn geweest. Volgens Schrieke zou delegende van de borstreiniging niet teruggaan op een joods of christelijk voorbeeld,maar uit de Arabische traditionele religie stammen. Hij kan daarvoor geenrechtstreeks voorbeeld aangeven, maar wel verwijzen naar de zee-Dajaks vanBorneo of Braziliaanse Indianen. Hetzelfde doet Tor Andrae (1960:36), die eenverwijzing geeft naar Australische aboriginals, die zeiden, dat ze intrance door geesten werden vastgegrepen, die een bergkristal in hun hartplaatsten, waardoor zij helderziende geworden waren. Hier zijn wij al welver verwijderd van de echte tekst van de Koran, maar de voorbeelden wordenhier gegeven als antropologische benaderingen van de Koran-tekst en vooralvan de tradities daaromheen.[9]

Vers 1-4 lijkt in formulering wel sterk op 93:6-8, waar God ookvragen stelt, zoals we die kennen uit Job 38-39: Waar waart ge toen Ik deaarde grondde: vertel het, zo ge er iets van weet! Wie heeft haar groottebepaald? Gij weet het zo goed! Wie heeft het meetsnoer over haar gespannen?(Job 38:4-5) Er zijn naast enkele gelijkenissen met de sprekende God, ookduidelijke verschillen tussen Job en Koran: de vragen hier gaan allemaal rechtstreeksnaar de betekenis van Gods ingrijpen in het leven van de profeet zelf. Hier isgeen verpletterende maar een bemoedigende aanwezigheid van de Eeuwigebeschreven. Bij vers 2 citeert Neuwirth nog Psalm 81:7a Ik nam de last van je schouder.

Vers 4: Goedbericht. Het Arabisch gebruikt het oord zikr, dat herinnering betekent, ook welliturgisch, bijvoorbeeld door litaniegebeden te herhalen. Zo gebeurt het nu nogbij de Derwisj-dansen als de omstanders soms de aantallen Godsnamen tellen dooreen rozenkrans, tasjbieh. Neuwirthciteert hier Psalm 8:5 Wat is de mens,dat Gij hem gedenkt?

Vers 7-8: de aansporing levert nog wat problemen op. Vers 7 lijktde sfeer van de paradox van 5-6 door te zetten. Letterlijk staat er: als jevrij bent, zet je dan vast. Lezers die met de paradoxen van Jezus vertrouwdzijn zullen dan misschien denken aan uitspraken als Wie zijn leven vindt,zal het verliezen (Mt 10:37) of Komt allen tot Mij die uitgeput zijt enonder lasten gebukt... neemt mijn juk op... Mijn juk is zacht en mijn last islicht (Mt 11:28-9). Deze parallellen worden hier niet genoteerd om tesuggereren dat er enig rechtstreeks verband tussen deze teksten zou zijn. Deteksten, uit evangelie en Koran, zijn wel uit eenzelfde soort genre, namelijkHeilige Schrift. Ze komen niet uit theologische reflectie, niet uit een academischdebat, maar uit de directe communicatie over het heilige, zoals die in schriftis vervat. Daar worden eerder aforismen, raadsel-spreekwoorden en paradoxengebruikt dan de soepel lopende redenatie van syllogismen of historischeargumenten.

Vanwege ditraadselkarakter is er ook heel wat gespeculeerd over de eigenlijke betekenisvan vers 7-8. Quraish Shihab wijdt er maar liefst 8 bladzijden over uit.[10]Vooral vers 7 is omstreden. Hij geeft enkele voorstellen uit de exegetischeliteratuur: 1. Als iemand vrij is, moet de tijd verder gevuld worden met gebed,totdat vermoeidheid optreedt; 2. als iemand met de strijd, de oorlog, gereedis, moet hij zich verder wijden aan het gebed of 3. als de wereldlijke beslommeringenafgehandeld zijn, moet het rituele gebed, de salaat, verricht worden.Shihab zelf vindt deze nadere bepalingen of inperkingen van vrijheid eninspanning nogal willekeurig. De Koran zelf voert geen nadere precisering aan,daarom zijn wij ook niet gerechtigd die naar willekeur in te vullen. Voor detwee kernwoorden van vers 7 (vrij zijn - inspannen) gaat hij te rade bij andereKoran-plaatsen, waar deze woorden ook voorkomen. Dan komt hij tot de conclusiedat dit vers begrepen moet worden als een aansporing tot activiteit, algemeneinspanning, in tegenstelling tot een passief Godsvertrouwen. Shihab citeerteen hadieth van Boechari: Het is veel beter dat iemand een stuk touwneemt, een bundel hout bindt en dat op zijn rug sjouwt om het te verkopen,zodat God hem laat zweten, dan dat hij gaat bedelen. Dat is dus beter dan bedelen,of hij daar nu iets mee krijgt of niet. De profeet zou hiermee zijnleerlingen hebben aangespoord tot stevig en gewoon werken en hebben afgehoudenvan een onverantwoord en lui vertrouwen op Gods goedheid. Pas als de mens zelfvoldoende inspanningen heeft verricht, kan hij in echte eerlijkheid enzuiverheid tot een oprecht Godsvertrouwen komen, waartoe vers 8 oproept.Want, wat de mens ook doet (en hij moet het doen!) hij blijft binnen zijnbeperkte mogelijkheden, en dus toch ook op dat Godsvertrouwen gericht, datalleen in staat is om hem een gevoel van zekerheid en vertrouwen te geven.`Beide aspecten moeten steeds aanwezig zijn in het karakter van alle moslims,want hoe sterk de mens ook is, zijn kunnen is steeds beperkt. AlleenGodsvertrouwen kan hem in staat stellen om de wisselvalligheden van hetleven, dat af en toe genadeloos is, het hoofd te bieden. Deze soera begint dusmet enkele verzen over de genade van gemoedsrust welke de profeet kreeg eneindigt met richtlijnen die het evenwicht schetsen, waardoor wij deze ookkunnen verkrijgen. God is waarheid in al zijn geboden. En Hij weet het hetbeste.'[11]

Stijl. Deze tekst is een toespraak van iemand (Wij= God) naareen jij toe, die vanwege de weldaad dankbaar moet zijn. Dus een soortgelijkthema als in soera 93.

[2]Soedewo, De Religie van den Islam, Batavia:Ahmadijah Beweging Indonesia, 1938, 183-188.

[3]Naar Wim Raven, Het Leven van Mohammed, Amsterdam:Meulenhoff, 1980, 34.

[4]In de uitgave van Mukhsin Khan 5:143.

[5]Guillaume, The Life ofMuhammad, 71-72.

[6]Quraish Shihab, Tafsir atasSurat-surat Pendek, 443.

[7]Mahmoud Ayoub, The AwesomeNews, blz. 104.

[8]Watt, Muhammad at Mecca, 34-38.

[9]B. Schrieke, `Die Himmelsreise Muhammads', Der Islam6 (1916), 1-30.

[10]Quraish Shihab, Tafsir atasSurat-surat Pendek, 461-468.

[11]Shihab, op. cit., 468. Deze laatste formule dientook om de bescheidenheid van de commentator te benadrukken, die zijn eigenkennis niet absoluut wil stellen.

Sura 93 Doeha, Morgenstond

2012-01-30T13:37:00.000-08:00

Tien jaar geleden schreef ik een commentaar op de Korte Hoofdstukken, 79-114 van de Koran. Nu is er een heel groot nieuw boek over die teksten verschenen van Angelika Neuwirth, De Koran: Band I: Frühmekkanische Suren (Berlin: Verlag der Weltreligionen, 2011). Ik ben begonnen mijn eigen commentaar te herlezen en er wat van het nieuwe aan toe te voegen. Hierbij een serie beschouwingen over soera 93. De afbeelding hieronder past er niet echt bij: Mohammed op zijn hemelreis, glorie dus. Maar toen genas hij juist van een depressie, net zoals volgens sommige verhalen ook deze openbaring hem daaruit haalde. Ik werk er nu ook aan omdat ik volgende week begin aan een HOVO-cursus over juist de langste sura.

MORGENSTOND

In de naam van God, de Geliefde die liefde wil geven.

1. Morgenstond
2. Avond die verstomt

3. Jouw Heer heeft je niet verlaten,
niet weggehoond
4. Je toekomst is mooier dan je afkomst
5. Spoedig schenkt jouw Heer, jij bent beloond.

6. Vond Hij jou niet als wees? Hij werd je voogd
7. Hij vond je zwervend, werd je loods.
8. Vond je arm, maakte je rijk en groots.

9. Een wees dus, maak die niet tot sloof
10. De bedelaar, laat die niet doof
11. De gunsten van jouw Heer, de kern van jouw geloof!

Structuur. Op basis van inhoud en eindrijm kunnen we de soera in vier korte strofen indelen: vers 1-2 is de inleidende eed-formule, als zo vaak bij de afwisseling van dag en nacht. Dan volgen drie strofen van drie regels: vers 3-5 zijn troost en bemoediging, belofte zelfs voor de profeet; vers 6-8 legt de basis daarvoor, een terugblik op de weldaden die God de profeet vroeger heeft geschonken; in vers 9-11 tenslotte, volgt daaruit de praktische conclusie. Dit is niet gericht tot een groep, maar is een persoonlijke boodschap.

Context. De traditie beschouwt de soera als een zeer vroege, de elfde in de openbaringsvolgorde. Hij kwam na een periode van twee jaar stilzwijgen van God, toen Mohammed dus getwijfeld moet hebben of er nog wel openbaringen kwamen. Daarop wijst dan vers 3: Uw Heer heeft u niet verlaten... En waarlijk, wat na komt is beter voor u dan wat voorafgegaan is... Toen Mohammed geboren werd, was zijn vader Abdoellah reeds overleden. Zijn moeder Aminah stierf toen Mohammed zes jaar oud was: ook de verzen 6-8 gaan dus rechtstreeks in op de levensomstandigheden van de profeet, een weeskind dat uiteindelijk in een goede positie is gekomen. In de nieuwe serie Korancommentaar van Angelika Neuwirth wordt deze tekst als de allereerste gezien. Juist vanwege dit pertsoonlijke karakter.

Mahmoud Ayoub vertelt omslachtig, dat je bij het reciteren van deze soera eerst het takbir-gebed moet zeggen, God is groot: Allahu akbar. Dit uit dankbaarheid voor het feit dat Mohammed na een tijd van stilte weer een openbaring kreeg. Mohammed beval zijn volgelingen daarom dit lofgebed te zeggen bij het reciteren van deze soera. Dat doet mij denken aan een zons-verduistering die ik in juni 1983 in de grote moskee van Yogyakarta (Indonesië) meemaakte. Er was een grote huivering onder de gelovigen én angstigen die daar bijeen waren gekomen, vanwege het bijgeloof, dat de zon opgegeten zou worden bij zo'n verduistering en alleen door gebed en een speciale gave van God weer terug zou keren. Bij de eerste stralen van de nieuwe zon, hief ineens iemand zijn handen omhoog, in het bekende `juichgebaar' dat ook het begin van het gebed betekent en schreeuwde toen van blijdschap Allahu akbar!!

De Noorse geleerde Harris Birkeland publiceerde in 1956 een uitvoerige studie van 137 bladzijden over vijf korte soera's, te beginnen met deze soera 93. De studie kreeg de programmatische titel The Lord Guideth. Zoals veel oriëntalisten benadrukte Birkeland, dat er veel onzekerheid bestaat over de historische Mohammed. In de eerste eeuwen na het begin van de Islam hebben islamitische geschiedschrijvers een beeld van de profeet en van zijn eerste boodschap getekend, dat nu op een aantal punten betwijfeld wordt. Het begint al met de Godsidee. De verkondiging van de Ene God, het monotheïsme, wordt door velen gezien als het belangrijkste punt, de kern van Mohammeds verkondiging. Anderen, ook moderne westerse geleerden, benadrukken nu een God, die vooral schepper en rechter op de dag van het oordeel is. Maar Birkeland kiest op basis van ‘zijn’ vijf soera's voor God die genadevol en liefdevol aanwezig in het leven van Mohammed (en van zijn volk). Dit beeld van God was helemaal onbekend aan het Arabische heidendom, waar Allah eigenlijk een deus otiosus was, een afstandelijke en luie werkeloze of 'vakantie' God die zich nauwelijks met de wereld bemoeide. Bij dit beeld van Gods leiding aan de stam Koeraisj en eerst vooral aan Mohammed zelf, hoort een idee van groei, ontwikkeling. Dat was te moeilijk voor de latere islamitische theologie, die Mohammed als volmaakt vanaf zijn geboorte beschouwde. Voor deze theologie was Mohammed door God geleid meteen vanaf zijn geboorte en was er geen plaats voor een beslissende ervaring van Gods ingrijpen in zijn leven op rijpere leeftijd. Daarom zou dit idee ook uit de islamitische theologie en zo uit de exegese zijn verdwenen. Maar voor Birkeland was juist dit betrokken zijn bij de concrete geschiedenis de kerngedachte van de religieuze ervaring van Mohammed.

De vijf soera's 93, 94, 108, 105, 106, (in deze volgorde van ontwikkeling) zijn voor Birkeland de kern en horen bij elkaar omdat God in vier van de vijf jouw Heer (rabbuka) wordt genoemd (alleen in 106:3 Heer van dit Huis). In de latere Mekka-tijd wordt vooral de Godsnaam Rahman, de Erbarmer, gebruikt, terwijl Allah uit de laatste Mekkatijd is en vooral in de Medina-periode de belangrijkste naam wordt. Neuwirth legt een iets ander accent: in de latere teksten gaat het meer om de collectieve betekenis, gezamenlijke duiding van de zin van het leven en van de richtlijnen voor een ethisch bestaan. Hier gaat het om een persoonlijk dialoog tussen de profeet en zijn goddelijke gesprekspartner.
De vijf soera's zijn zeer vroege openbaringen, omdat er nog verwijzingen naar de oude Arabische cultus en de stam Koeraisj in voorkomen. Gods ingrijpen wordt in soera 105 beschreven als een bescherming tegen de aanval van de Abessyniërs; in soera 106 als bescherming tijdens hongersnood en in angst. In de soera's 93, 94 en 108 wordt vooral verwezen naar de arme jeugd van Mohammed. Van die armoede werd hij gered, vooral door een gelukkig huwelijk met Chadiedja. De moeilijke fase van de jonge volwassene zou dicht bij deze soera's geplaatst moeten worden. In de rest van de Koran wordt er niet meer uitdrukkelijk naar verwezen.

Begin: 1-2
Morgenstond
Avond die verstomt

Dat lijkt op een raadsel en misschien is het zo ook wel bedoeld. In de stijl van stukken het bijbelboek Prediker (Qohelet) of het gedicht van Oosterhuis:
        Van twee woorden wil ik spreken
        krijg van vier maar niet genoeg
        verre liefde, lieve vrede...
Bij ons heeft de morgen iets van een pril begin en de avond wordt dan verbonden met een afsluiting. Bij de Arabieren is het net andersom: de avond is het begin van een nieuw etmaal, de koelte en frisheid van de nacht; terwijl de morgen de hitte van de volle dag en zorgen en moeite betekent. Je mag de betekenis niet dwingend opleggen, maar er zijn argumenten om aan te nemen dat de dynamiek van vers 1-2 iets heeft van een zorgelijk en kommervol moment op weg naar dat van verfrissing en nieuwe start. Mohammed zit in de put en krijgt hier bemoediging en tegelijk een richtlijn voor zijn verdere leven. Hij moet niet alleen aan zichzelf denken, maar vooral aan anderen die net zo goed hulp nodig hebben.
    Soedewo heeft als verklaring bij de titel: `Gelijk de zonneschijn onmiddellijk na zonsopgang niet ten volle glanst, zo zou de waarheid ook slechts van lieverlede in haar vollen luister schitteren.' Ahmadi-moslims geven veel aandacht aan een theolo-gische evolutieleer!
    Neuwirth, die juist de joods-christelijke context van de Koran wil benadrukken, ziet de morgenstond en het vallen van de avond als verwijzingen naar gebedstijden. Zo Psalm 119:55 Zelfs in de nacht denk ik aan uw naam, Heer, en houd ik mij aan de wet. Zij denkt aan de nachtwaken van de monniken, waarbij veel psalmen werden gezongen.

De eerste openbaring volgens de islamitische traditie: Mohammed wil eigenlijk geen profeet worden, wendt zich af, maar overal ziet hij de engel Gabriël in de hemel verschijnen

Vers 3: Over de uitdrukking rabbuka, `jouw Heer', die hier zo uitdrukkelijk voorkomt, schrijft de diepzinnige Josef van Ess, dat de vroegste christelijke teksten Gods woord eigenlijk net zo letterlijk opvatten als de vroege (en ook veel latere) moslims: `De Koran veranderde het zo spreekt de Heer wel in een zo spreekt jouw Heer waarmee hij duidelijk maakte, dat het niet de profeet was die in Gods naam sprak, maar dat God sprak door de profeet. Het Boek werd nu belangrijk, de tekst, niet de gebeurtenis als in het leven van de Christus.'
Neuwirth citeert hier Psalm 22:25 voor het idee dat God \zich bekommert om de vrome mens: Hij veracht de zwakke niet, verafschuwt niet wie wordt vernedert. Zij beweert niet dat letterlijk uit de psalmen wordt geciteerd, wel dat de gedachten dicht bij elkaar liggen.

Vers 7: Hij vond je zwervend. Er zit in de Soedewo-vertaling een apologetische tendens. Deze Nederlandse vertaling uit 1934, geschreven door een Javaanse Indonesiër, die lid was van de Ahmadiyyah beweging, heeft: Onvermogend om te zien. De Ahma-di's geloven met vele andere moslims, dat Mohammed, die hier wordt toegesproken, niet kan dwalen. Hij kan geen echte fouten of zonden begaan hebben. Bovendien zegt 53:2 toch `uw stad-genoot is niet verdwaald'! Als Mohammed enige tijd onvermogend was om te zien, moet dat een reden buiten hem om hebben gehad. Bijna kwaad schrijft Jacques Berque hierover: `een vals probleem, dat alleen kan opkomen bij een theologie die de woorden te letterlijk neemt'. Inderdaad kan er een Mohammed-theologie ontstaan, die de profeet super-menselijk maakt en hem geen enkele twijfel, vergissing of misslag meer toestaat. Dan vervalt de islam in wat ze aan de christenen juist verwijt: de ver-goddelijking en dus ontmenselijking van Gods gezondene.
Veel uiteenlopende gedachten over een korte, emotionele en krachtige tekst die een indringende ervaring weergeeft van verbondenheid met een zorgzame en liefdevolle God. Zo gaat dat met Koran en Koran-uitleggingen. Persoonlijk vind ik het bijzonder dat hier niet pats-boem een dogma van de ene God wordt neergezet, maar dat het vertrouwen in (de ene) God hier vanuit een persoonlijke ervaring van twijfel en zoeken wordt geschilderd.

Resultaat van de liturgiepolitie: vanwege teveel bidden ontslagen!

2012-01-29T07:55:00.000-08:00

Vanaf 2 november 2011 heeft er zich in het bisdom een eigaardige ontwikkeling voorgedaan: Pastoraal werker Tejo van der Meulen had een dienst geleid met priester Gerard Griffioen. Van der Meulen hield de preek, las het evangelie en sprak gedeeltes van het tafelgebed uit. Allemaal fout volgens verklikkers van de 'liturgiepolitie' die dit overbrieften aan Bisschop Eijk van Utrecht. Griffioen kreeg een berisping en aan het kerkbestuur werd opgedragen om Van der Meulen te ontslaan. Er kwam dus een tweet van de vroegere voorlichter van het aartsbisdom, Jan Willem Wits, (ook al in onmin ontslagen): nu is er iemand vanwege teveel bidden ontslagen! Eijk heeft enkele obsessies. Een ervan is dat de functie van de celibataire priester weer in ere moet worden hersteld. Dan komen er meer.
Een andere obsessie is dat kerken (zoals Pinksterkerken) groeien als ze een duidelijk eigen profiel hebben. Niet dat vage ietsisme, maar duidelijk traditioneel Rooms-Katholiek en verbonden met Rome. Dit marktdenken is in fragrante tegenspraak met het echte katholieke of veelzijdige zoals dat in de Catholica thuis hoort. Mijn vader hield van pompeuze kerkdiensten, mijn moeder van stil een kaars opsteken in een zijkapel en dan zonder al die ingewikkelde woorden en ceremonies wat mediteren. Iedereen anders, maar dat wil Eijk weg hebben: iedereen luisterend naar de priester die daarna op de juiste wijze sacramenten administreert. Ik was zo boos over deze actie dat ik een brief stuurde naar de nuntius (72 jaar, pas in Den Haag aangesteld). Helpt hem ook niet, maar stilt mijn geweten even. Hieronder dus.

To the Vatican Nuncio
Mgr. André Dupuis
Carnegielaan, 5
2517 KH Den Haag,

Utrecht, 28 January 2012

Eminentissime Domine,

This letter is written as an expression of concern about recent developments in the Archdiocese of Utrecht, related to actions taken by Archbishop Wim Eijk, rebuking the Parish Priest Rev. Gerard Griffioen of St. Johns Parish Maarssen-Abcoude and asking the Parish Council to dismiss the Rev. Tejo van der Meulen, pastoral worker in this parish. Reason for this action is the continuation of a practice since 1980 where the pastoral worker has read the Gospel and held the sermon at Mass of All Souls Day, 2 November 2011.
I know Rev. Tejo van der Meulen since I moved to the town of Utrecht and to Utrecht University as Professor of Intercultural Theology in 1995. Rev. Van der Meulen was appointed by the Archbishop of Utrecht as part of the team of the ecumenical academic congregation, a vibrant community that keeps the Christian faith alive, also with Sunday services in Janskerk, one of the old churches built by the Bishop of Utrecht in the 11th century. Unfortunately, this ecumenical cooperation was stopped in 2010 by the new Archbishop Wim Eijk who dismissed also the two Catholic pastoral workers. Since then, however, private funds could nominate again one of the two pastoral workers and incidentally a Catholic priest is still leading worship on Sundays. Catholics still are about 50% in this community, that attracts many younger adults in the university town of Utrecht. Rev. Van der Meulen moved to the Catholic parish north of Utrecht.
As a member of the EUG, Ekumenische Utrechtse Gemeente, the Ecumenical Utrecht Congregation, I am astonished to hear about the severe measures taken against our former pastor by the Archbishop. Tejo van der Meulen is a committed believer, good speaker and excellent pastoral councillor. He only continued what has become the practice since three decades. Many changes that are common in the Church, started from below, like receiving Holy Communion on our hands, not in the mouth. We love singing and praying in our own language. We see that some try to curb these changes. Why now such measures for an effort of restauration against a practice that is only one in a long list?
In my academic career I have done research on Islam and I have been teaching at an Islamic University in Indonesia. (You may consult my weblog http:\\relindonesia.blogspot.com\) but since the mid 1990s I also concentrate on the history of Catholics in Indonesia. Two volumes have been published in English, both already translated in Indonesian by the SVD Publishing House. As a retired professor I am now writing the third volume: Catholics in Independent Indonesia, 1945-2010). In this research I meet again and again a progressive policy of the Vatican, especially the Congregatio de Propaganda Fide, as it was called at that time. They warned for cooperation with colonialism, they nominated in 1939 a first native bishop in Indonesia, when many missionaries and other people deemed the time not yet fit. In 1947 Propaganda Fide nominated a Belgian nuncio in Jakarta who made good contacts with nationalists, fighting for an independent Indonesia. Propaganda Fide urged to start inculturation and to show openness for Indonesian culture. I often wish that this policy should be continued to modern culture in the old Christian countries of Europe!
Your Eminence knows that Dutch people are suspicious of all kind of institutions. They are democratic and have not much respect for people who are only insisting on authority without personal charisma. Clericalism has grown in the top of recent Catholicism in the Netherlands. The bishops, seeing a drastic decrease in the number of celibate priests try to heal this by giving special prerogatives to their clergy, in fact only a small section of the Catholic community. At the same time the clergy is under attack for many cases of sexual abuse. Archbishop Eijk has confessed publicly his lack of empathy with the victims. This new action again shows his lack of emotion and personal sympathy. I write to you to express a deep personal concern for this development. The case of Rev. Tejo van der Meulen is just one aspect of this process.
I am also very concerned for the actions of a small band of ultra-conservative ‘ultra-Catholics’ who write letters to bishops, complaining about this and that. The majority mostly keeps silent or leaves the Church. My wife asked me, why I write this letter: you will not be heard, they will not even read your letter. Perhaps this is the case. Nevertheless I feel urged to send you this letter.

With due respect and from a deep anxiety for the well-being of Church and nation in our country,

Yours, Prof. Dr. Karel Steenbrink
cc. Archbishop Mgr. Dr. W. Eijk, Utrecht

Begraven of cremeren?

2012-01-22T07:30:00.000-08:00

De laatste maanden hebben wij verschillende begrafenissen meegmaakt uit de familie- en vriendenkring. Logisch, want ik bedn no 10 van 12 en we leven dus in een ouder wordende groep! Vandaar dat wij zelf ook al praten over ons afscheidsfeestje, want een begrafenis mag een vieren van het afgelopen leven zijn. Wij hebben heel weinig met het idee van de angst voor het eindoordeel, staan voor een wrekende God? Dat hoeft gelukkig niet meer en is ons in katholieke kring minder aangepraat dan bij protestanten.
De eerste was een dubbelop: in een katholieke kerk en daarna nog een een vol uur in een crematorium. In de katholieke liturgie staat niet de individuele gelovige centraal, maar een algemeen geloof in verrijzenis na de dood (en dan nog een tijd wachten tot het einde der tijden). Eigenaardig is wel dat de katholieke liturgie teksten heeft uit de Joodse Bijbel, waar het geloof in een voortbestaan na de dood nog niet echtontwikkeld was. Daarom die eigenaardige tekst: Rust in Vrede (requiescat in pace). Daar zit zelfs nog iets bij van een angst voor zielen van overledenen die de wereld onveilig en onrustig maken. En al heel weinig visie op een eventueel leven na de dood. Maar goed ook, want veel meer dan de zekerheid dat de biologische structuur van het lichaam verdwijnt is er niet. Religies hebben nogal eens dromen tot werkelijkheid verklaard. Na de ontmythisering van het begin van de wereld (Adam en Eva vervangen door de onpersoonlijke oerknal), kan er wel een beperking afgekondigd worden van de geldigheid van de visioenen over een heerlijke wereld in het hiernamaals. Het zou al mooi zijn als religies een heldere boodschap hebben over ethisch en gelukkig leven in het hier en nu!

Bij die eerste begrafenis was er na de vrij onpersoonlijke dienst in de katholieke kerk een zeer emotionele en persoonlijke dienst in het crematorium, met powerpoints, moderne muziek die gedraaid werd en zeer intieme toespraken.

Bij de 2e begrafenis die we meemaakten waren we in de mooie locatie van het crematorium van Schagen, bij een niet echt uitgesproken religieuze figuur. Meer vragen dan antwoorden en al helemaal geen fiducie in de gevestigde religies. Toch werden er naast die vage Keltische muziek, ook enkele kerkliederen en een zegen gezongen, het Zonnelied van Franciscus klonk met de Godslof voor onze zuster de dood van het lichaam.

Dan was er die man van 92, die de laatste 16 jaar bij een gregoriaans koor had gezongen en een half-latijnse uitvaartdienst kreeg met de 15 zangers van zijn koor om hem heen. Naast vrouw en kinderen wel, maar toch erg dominerend. Afijn, wij zijn nu maar eens naar het crematorium van Utrecht gaan kijken, omdat we uiteindelijke wel een persoonlijke afscheidsdienst willen aanbieden aan onze vrienden en familie. Natuurlijk kun je in een kerk als de Janskerk heel wat persoonlijke wensen doen, maar het blijft toch een kerk. Daar is al 800 jaar van alles in gedaan: kanunikken en bisschoppen hebben daar gezongen en gebeden, de reformatie heeft er huis gehouden, het is universiteitsbibliotheek geweest, nu een paar uur in de week weer kerk. Onze eigen kerk, zo voelen we het wel. Maar voor dat laatste moment waarschijnlijk niet.

We waren ook nog begin januari in De Nieuwe Liefde, het nieuwe onderkomen van de Amsterdamse Ecclesia. Parochiehuis, dan bioscoop en een beetje kale zaal, lange pijn, waarbij je echt op tijd moet zijn om in de buurt van het liturgische centrum te zitten en niet achter of boven. De preek was prachtig en inspirerend, het koor mooi en de liederen ook. Dat wel.

Ik ben bezig met een dienst waarin Lucas 8: 40-56 centraal staat. Dat is het dubbelverhaal van de genezing/opwekking van Synagoge-bestuurder Jairus en de vrouw die aan bloedingen leed. Het gebeurt onderweg,op straat. Jezus begint zijn optreden na een woestijnvoorbereiding in Lucas 4 in een synagoge, in Nazareth. Dan gaat hij (weer) naar Kafernaum. In 6:6-11 is hij nog een keer in de synagoge, maar het echte werk gebeurt daarbuiten: de grote rede van 6:12-49 is buiten, ergens. De rest moeten we ook allemaal zien als op straat, ergens onderweg.

Doen wij dat ook zo dus maar?

Gelukkig 2012

2012-01-19T22:27:00.000-08:00

Volgers van de Engelse variant van deze blog zullen dit verhaal kennen, maar nu toch ook nog even de Nederlandse versie: een gelukkig 2012 wordt u toegewenst vanaf deze site door Paule Maas en Karel Steenbrink. Wat 2011 betreft volgens we de Indonesische traditie: Mohon maaf lahir batin, we vragen vergiffenis voor alle vergissingen, fouten en onaangename zaken!

Paul Schnabel, directeur van het Sociaal Cultureel Planbureau gaf een aardige omschrijving van de geestesgesteldheid van de huidige Nederlander: bezorgd over ontwikkelingen in eigen land en wat betreft heel Europa, maar een van de gelukkigste als het gaat over de eigen conditie.
Zo gaat het ook met ons: volgens de officiele statistieken gaan we er financieel stevig op achteruit: 7% de laatste drie jaar. Maar persoonlijk merken we er eigenlijk niets van en kunnen we boeken kopen, op vacantie gaan, goed eten als we een dagje uit gaan wandelen. We maken ons zorgen over die alsmaar doorgaande invloed van Wilders in de Nederlandse politiek en vinden het triest dat er kennelijk nog geen oplossing is voor de Europese crisis, nog geen nieuw elan voor een Europese toekomst. Het leek zo mooi!
Ook de niet aflatende stroom negatieve berichten over de katholieke kerk: sexueel misbruik, domme uitspraken over homosexualiteit door B16 onlangs.
Dit jaar, 2012, vieren wij afronding van 70 jaar leven en ontwikkelen. We zijn gelukkig nog in goede conditie, maar om ons heen zijn er die overlijden. Alsof dat er steeds meer uit de kring zijn. Levensverwachting is nu tussen 81 voor mannen en 85 voor vrouwen, maar dat betekent dus wel dat we onze laatste tien jaar binnengaan. Raar idee. Voltooid leven, moeten we daaraan 'werken' of een en ander maar over ons laten komen?

De foto's hier laten einde 2011 zien: na reizen naar Albanië (voor een Gülen/Hizmet conferentie), Barcelona, Schotland eerder dat jaar, gingen we in december naar Madeira, echt mediterrane cultuur, steden, prachtige natuur.
Paule werkte verder aan de kwartaaluitgaven van het family magazine Steenbrink Times en voor contacten met familie en vrienden hoeft ze niet alleen meer te vertrouwen op email, telefoon, er is nu ook een iPad. Karel was blij met de engelse vertaling van de Jezusverzen (in Hyderabad) Jesus Verses in the Qur'an. Hij publiceerde ook een commentaar op het langste hoofdstuk van de Koran in een boekje, samen met Gé Speelman, Een Kleine Koran. Het derde deel van Catholics in Indonesia vordert gestaag± er is nu zo´n 30% van de tekst gereed, 6 van de 15 hoofdstukken. Gelukkig 2012!!

De ideologieopvatting van Wilders: het duivels pact tussen fundamentalisme en islamofobie

2011-11-17T23:51:00.001-08:00

Het woord ideologie werd in 1790 voor het eerst gepropageerd door Antoine Destutt de Tracy. Hij was van lage adel zijn geweest, met beetje Schots bloed en stukje naam. Ideologie is voor hem niet in deze zin tegengesteld aan theologie dat hij van de feiten uit zou gaan en theologie of religie van geloof. Hij was zozeer rationalist dat hij meer in lgische afleidingen zijn heil zocht dan in nauwkeurige feitenanalyse.
De term ideologie is sindsdien zowel op positieve als negatieve manier gebruikt. In de Wereldraad van Kerken was er in de jaren 1960 het DFI programma: Dialogue with people of Living Faiths and Ideologies om aan te geven dat inter-religieuze dialoog niet over een vergelijking of confrontatie gaat van abstracte systemen die vastgelegd zijn. Daarnaast moest het benadrukken dat ideologieën als systemen van levensbeschouwing er ook bij horen. In die tijd was dat natuurlijk vooral het communisme. In die tijd werd de Pancasila ook geroemd als offiële staatsideologie van Indonesië, die door Soekarno in 1945 was bedacht om een overbrugging te vinden tussen de voorstanders van een islamitische staat en diegenen die zeker een seculiere staat wilden hebben. Pancasila heeft het overleeft, maar heeft wel veel wisselingen gekend.
In de jaren 1980 heeft de Soeharto als 2e president van Indonesië (1966-1998) een poging gedaan om de Pancasila verder uit te werken tot een soort civil religion, een geheel van rituelen, ethische richtlijnen, organisaties en een levensstijl. Op scholen werd de Pancasila-moraal als verplicht vak ingevoerd (vroeger heette dat Civics, een soort maatschappijleer'. Iedere 17e van elke maand was er een grote ceremonie van eed/aflegging op de grondwet, vlag hijsen, zingen van Pancasila liederen e.d. Toen ik solliciteerde naar een positie in Marburg in 1990 heb ik er zelfs een Duits artikel over geschreven Pancasila. Entwicklungen innerhalb der civil religion Indonesiens (ZMR vol 74:1990, 124-141). Dat was als voorbereiding voor de mondelinge presentatie: Pancasila werd daar uitgewerkt als een samenhangend geheel van leerstelling, rituelen, symbolen, feestdagen, bedevaartsgebouwen (monumenten van nationale trots, de diaroama's bij het nationaal monument in Jakarta), rituele kleding, muziek.
Met ideologie kun je dus heel veel kanten uit: zowel positief als negatief. Wilders definieert islam in een eenvormige wijze als de leer en praktijk van fundamentalistische moslims, zegt dat dat de echte of eigenlijke islam is en strijd er op die manier stevig tegen.

Op 18 nov 2011 werd in Utrecht het boek van Theo Salemink en Marcel Poorthuis ten doop gehouden, Van Harem tot Fitna. Beeldvorming over de Islam in Nederland. 20 jaar geleden schreef ik ook zoiets: De Islam bekeken door koloniale Nederlanders. Nu gaat het dus over Nederlanders in eigen land. Poorthuis en Salemink schreven er ruim 700 bladzijden over. In Utrecht was het een volle Boothzaal met ruim 100 belangstellenden en een stevig aantal van vijf lezingen over van alles en nog wat. Veel Wilders natuurlijk. Co-auteur Salemink zelf beklemtoonde dat in 2007 Wilders een radikalisering inluidde in een interview met De Volkskrant. Daarin werd de Koran het Mein Kampf van de fascistische ideologie van de Islam genoemd.
Wilders poneert de theorie van de drie oerbronnen: Jodendom, Christendom én Verlichting als de drie bronnen van de westerse cultuur en de islam hoort daar dan dus niet bij. Niet alleen de 'radikale' Islam is gevaarlijk voor Wilders. Alles wordt over één kam geschoren, want de gematigde of aangepaste Islam is de echte Islam niet. In harmonie dus met extreme leiders als Bin Laden en (andere ) Wahhabieten wordt 'de islam' als de grote vijand gezien.

Bijzonder is hier ook het apocalyptische aspect: na in 734 (Poitiers) en 1492 (verdreven uit Spanje) verslagen te zijn en na in 1683 voor de poorten van Wenen te zijn verdreven probeert de islam nu in een 'eindstrijd' toch nog Europa te overwinnen. En de baarmoeders van de moslim-vrouwen in Europa zijn hierbij belangrijke wapens (naar de wat hogere geboortes bij de moslims, tot nu toe).
Er was Erika Meijers die namens/vanuit Groen Links kritische opmerkingen maakte over Groen Links, religie en islam: wel het individu en zijn/haar recht op godsdienstvrijheid wordt erkend, maar niet dat van religies als groepen of systemen: homo's moeten beschermd worden, ritueel slachten dreigt onmogelijk te worden: wat is er dan nog aan de hand met de Joodse wortels van onze cultuur? Zij had een aardige titel: En wat moeten wij nu zonder de barbaren? Daar suggereert ze dat iedere cultuur nu eenmaal tegenstanders nodig heeft, als zondebok. Meijers studeerde theologie en kwam met een aardige leer over orthodoxie: dat betekent lofzang, niet zonder meer fundamentalisme. Zij voerde ook een pleidooi voor een beeldverbod, in deze zin dat wij geen valse beelden van andere groepen in onze maatschappij mogen hebben.
Bernard Reitsma noemt zich zelf identiteitstheoloog, dus iemand die vooral de eigen identiteit van de griep benoemd, beschrijft en verdedigt. Incurbatus in se ipso, kijkt vooral naar zichzelf, stelt die voorop want als je de andere ontmoet wil je vooral eerst weten wie je zelf bent en dan kijk je pas naar de ander. Vreemd, raar en zeer eigenaardig. De oude dialoog is volgens hem gericht op zoeken naar gezamenlijkheid, de nieuwe dialoog gaat uit van eigenheid, Dutch Treat dus, ieder voor zichzelf. Wel een beetje bij elkaar maar zonder commitment of betrokkenheid. Is dat gezellig?
Ja dat is dus zoals Wilders ontwikkelingshulp wil stoppen, de Grieken (en waarschijnlijk ook Italianen, Portugezen en anderen) uit de EU wil gooien, eigen volk eerst en alleen. God verhoede dat het daar op uit draait.

Van Harem tot Fitna loopt van 1848 tot 2010, in periodes met heel veel aandacht voor de laatste decennia. Er zit geen duidelijke progressie in. We gaan in de geschiedenis niet van goed naar slecht (geen Eindstrijd), maar er is ook geen hoop op een mooi slot aan de dialoog. Marcel Poorthuis heeft zelfs voor zijn mondelinge presentatie een wat somber perspectief: zien we het einde van de dialoog? Het perspectief van de Clash of Civilizations werd opzij gezet maar een echte Harmonia Mundi . Dat één van de grote religies eindwinnaar wordt is al helemaal buiten spel. Naast de oude religies zijn er moderne ideologieën, nieuwe bedenksels, zoals de religies ook menselijke bedachtsels zijn geweest en nog steeds onderhouden worden. We houden ons maar bij Koran 5:48 Als God het gewild had, zou hij jullie tot één gemeenschap hebben gemaakt. Maar hij heeft jullie van alles gegeven om jullie op de proef te stellen. Wedijvert dus in goede daden.

Tussen orthodoxie en atheïsme: Wil van den Bercken als verkenner van Rusland

2011-11-12T05:43:00.001-08:00

Donderdag 10 nov 2011 hield Wil van den Bercken in Nijmegen zijn afscheid als Hoogleraar Russische Kerkgeschiedenis. Het was een druk bezochte bijeenkomst. Nuchtere Wil zei eerlijk dat hij in de bijna 20 jaar dat hij in Nijmegen doceerde nog nooit zoveel studenten had gehad!Eerste deel was gewijd aan een discussie van de romans van Dostojewski. Na Shakespear (en wellicht Goethe) is Dostojewski de meest becommentarieerde literator. Alleen de laatste 10 jaar verschenen er al 11 boeken over Religie bij Dostojevski. Kenmerken van Dostojevski's vertolking van religieuze thema's in de literatuur is dat hij geen clichés gebruikt, geen traditioneel religieus taalgebruik, geen karikatuur. Er zijn nauwelijks dialogen, zodat er geen stereotypen komen van de gelovige in contrast met de ongelovige. Dostojevski doceert niet, hij provoceert. Het gaat nooit over de dogmatiek van de kerk, eigenlijk is die kerk helemaal afwezig. In zijn journalistieke werk is Dostojevski een uitgesproken Slavofiel die ontzettend kan afgeven op Duitsers, zigeuners, joden, maar in zijn literaire werk is dat veel minder (ook al schijnen een aantal vertalingen de aanvallen of cynische opmerkingen over de Duitsers wel verzacht te hebben.Grote thema's van de vijf grote romans (Misdaad en straf; De idioot; Demonen, De jongeling; De broers Karamzov) zijn God- misdaad en vrouwen.

Willem Wetsteijn (UvA) had als grote boodschap, dat we niet naar de levensloop van Dostojevski moeten kijken, maar alleen zijn literatuur analyseren. Dat blijkt geen panacee te zijn. Nel Gillaert uit Gent vertelde over zeer uiteenlopende opvattingen: sommigen zien Dostojevski als een diepgelovige die schrijft tegen de atheïsten. Hij weet dat de kerk niet bestand is tegen de atheisten van de 19e eeuw. D. is zelf een natuurman, een soort deïstische pantheïst die wederzijdse verantwoordelijkheid en actieve liefde preekt. Dus een soort ietsisme met een sterk morele inslag.Daartegnover kregen we een fantastisch betoog van Ton Lathouwers (emeritus Leuven), die overal Zen in kan zien (vanuit een diepgaande omgang met Han Fortmann, diens Ziende de Onzienlijke en de Kyoto School. Het verhaal van de icoon met de Moeder Gods die na het laatste oordeel naar de hele afdaalt om de zielen te redden zou een Boeddhistisch verhaal zijn. De Moeder Gods kan niet verdragen dat er zielen/mensen in eeuwige verdrukking zitten. Hierboven staat Lathouwers rechts naast een jongere en veel meer nuchtere opv olger in Leuven. Deze laatste, Pieter Boulogne, studeerde recepties van Dostojevski en sprak over de polyphonie in D: zoveel verschillende karakters worden weergegeven en de lezer identificeert zich gemakkelijk met een er van en ziet dan ook daarin de echte Dostojevski, maar dat is dus helemaal niet bewezen. Boulogne moet niets hebben van mystificerend gebazel over een Russische ziel, het Russische religieuze supeririteitsgevoel. D is wel een groot auteur, leefde ook lang buiten Rusland. In 1882 werd hij in Duitsland vertaald, waar hij in de lijn werd gezet van de naturalisten met hun aandacht voor de zwakkere in de maatschappij.

Om de 'echte' Dostojevski te leren kennen moeten we wellicht naar de ego-documenten gaan, dagboeken en brieven van D. Waarin D. dus zijn eigen visie op de figuren neerzet. Maar ook dan blijft het onzeker: D. zet nu eenmaal een aantal figuren neer en met niet één van hen heeft hij zich wellicht helemaal geïdentificeerd.Wil van den Bercken gaf nog een slotoratie over Rusland and religie, vooral dus hoe de religie in de moderne staat weer veel gebruikt en dus ook misbruikt wordt. Met prachtige beelden van herbouwde kerken. Vooral de kerken op boten zijn komisch om te zien. Hoe de laatste tsarenfamilie heilig is verklaard en er een hechte band is gegroeid tussen de nieuwe machthebbers en traditionele orthodoxie, met weinig godsdienstvrijheid voor dissidenten en ook voor andere christelijke kerken. Juist godsdienst als islam en boeddhisme hebben meer vrijheid in het nieuwe Rusland!

Kader Abdolah terugvinden in de 'echte' Koran

2011-10-30T08:39:00.000-07:00

Hierbij voeg ik een concordantie van de sura-nummers van Kader Abdolah met die van de gewone Koran-uitgaven. Omdat Kader Abdolah de reconstructie van de volgorde in tijd heeft genomen als basis voor zijn verkorte weergave van de Koran, is hij moeilijk terug te vinden in de gewone Koran-uitgaven. Die volgen namelijk de profeet zelf of een commissie die kort na zijn dood de volgorde vaststelde naar de langste (no 2) en dan aflopend naar de kortste, van 110-114.De concordantie is terug te vinden via W. Montgomery Watt, Bell's Introduction to the Qur’an (Edinburgh University Press, 1970:206-213; of via de titels in de officiele Egyptische uitgave van 1924). Het is soms toch even zoeken geweest en ik ben er dan ook niet absoluut zeker van dat er geen enkel foutje in zit! Eerst gedrukt is hier is de uitgave van Abdolah en na is =teken de gewone Koranuitgave. Voor foutjes en reacties graag bericht naar: Karel@steenbrink.nu, 28 oktober 2011.1=96; 2=68; 3=73; 4=74; 5=1; 6=85; 7=111; 8=81; 9=86; 10=87.11=92; 12=89; 13=93; 14=94; 15=103; 16=100; 17=108; 18=102; 19=107 20=109.21=105; 22=113; 23=114; 24=112; 25=53; 26=80; 27=97; 28=91; 29=95; 30=106.31=101; 32=75; 33=104; 34=77; 35=50; 36=90; 37=54; 38=38; 39=7; 40=72.

41=36; 42=25; 43=35; 44=19; 45=20; 46=56; 47=26; 48=27; 49=28; 50=17; 51=10; 52=11; 53=12; 54=15; 55=6; 56=37; 57=31; 58=34; 59=39; 60=40.61=41; 62=42; 63=43; 64=44; 65=45; 66=46; 67=51; 68=88; 69=18; 70=16.71=71; 72=14; 73=21; 74=23; 75=32; 76=52; 77=67; 78=69; 79=70; 80=78.

81=79; 82=82; 83=84; 84=30; 85=29; 86=83; 87=2; 88=8; 89=3; 90=33; 91=60; 92=4; 93=65; 94=24; 95=58; 96=66; 97=99; 98=57; 99=47; 100=13.101=55; 102=76; 103=98; 104=59; 105=22; 106=63; 107=49; 108=64; 109=61; 110=62111=48; 112=5; 113=9; 114=110; 115 is bedacht door Abdolah zelf.

Franciscus voor het karretje van de dialoog?

2011-10-14T06:45:00.000-07:00

Onde de titel Franciscus en de Sultan hield de Boomkerk in Amsterdam (officieel: Franciscuskerk!) een middag ter gelegenheid van de viering van het 100-jarig bestaan van de kerk. In 1911 werd het kolossale gebouw neergezet in een grote en drukke nieuwbouwwijk van Amsterdam-West, de Baarsjes. Nu staat de kerk grotendeels in een moslimwijk. We begonnen met het Zonnelied van Franciscus, gezongen door drie mannen, op een nieuwe melodie van Willem Marie Speelman.

Prachtige tekst, maar het lied is wat lang en ik heb er eigenlijk nooit een spannende of swingende melodie bij gehoord. Zelfs die van Huibers valt tegen. De nieuwe van Speelman was OK, maar zeker niet meer dan dat. De tekst blijft soms wel hangen, melodie niet:U eeuwige, die ver weg zijt en ongezien,niemand is bij machte U te noemen.Grotendeels natuurmystiek, ontzag voor de krachten, zon, maan, dood. Geen opgeblazen Jezusgevoel en zelfs geen onbesuisd verlangen naar eeuwig leven: gewoon ook gezegend om onze zuster de dood van het lichaam.Een heel bijzondere gast was Drs. Ekrem Karadeniz, legerimam, die ook met een missie in Bosniè is geweest. Hij moest daar de contacten met de moslims leggen, maar ook met de katholieken. Hij liet een bijzonder afbeelding zien in een katholieke kerk )in een plaats die ik nu even kwijt ben', gebouwd onder beheer van de sultan van Istanbul in 1854, met de moslim/architect ook erbij, als bewijs van de tolerantie van het Ottomaanse Rijk. Ze moesten natuurlijk wel in dat deel van het oude Yugoslavia, maar het gebeurde dan toch!

Een andere bijzondere gast was het verliefde paar Eva/Mehmet, die er met de ouders van Mehmet waren. Zij gaan binnenkort trouwen en zagen helemaal geen probleem in de verschillen tussen de religies. Eva legt hier uit dat God vroeger al meerder bijzondere mensen had gestuurd om zijn waarheid aan de wereld te laten zien± Abraham, Mozes, Jezus. En daarna had Mohammed in dezelfde stijl het nog eens opnieuw nagedaan± geen conflict of verandering, maar in dezelfde lijn. Dus waarom spreken over ´gemengd´. Toekomstige schoonmoeder en /vader zaten er glunderend bij.

Koran naast Bijbel in de Janskerk: na vijf zondagen

2011-09-11T23:46:00.000-07:00

Afgelopen vijf zondagen hebben we in de Janskerk uit de Koran gelezen. Soms zelfs alleen een Korantekst, meestal in combinatie met bijbelteksten. De eerste drie zondagen waren het verhalen over Adam, Abraham, Mozes die niet in de joodse bijbel voorkomen. Nieuw materiaal dus over de oude aartsvaders. De 4e zondag was het een versie van het verhaal over de wonderbaarlijke broodvermenigvuldiging. De laatste zondag over Gods tekenen in de natuur.
Ik kreeg overwegend positieve reacties: verrast dat er zoveel overeenkomst is tussen bijbel en koran, gelukkig ook met de spiritualiteit van het belangrijkste islamitische geschrift. Alleen van twee dominees-toehoorders kreeg ik na de 4e zondag te horen, dat ze vonden dat de koran eigenlijk weinig toevoegde aan het bijbelverhaal. Typisch was dat een van hen daarvoor zei, dat het nu juist was opgevallen dat Marcus zo negatief is over de mensen die toch nog lastig bleven doen en ongelovig waren na zo'n kanjer van een wonder. En dat was nu juist heel stevig aangedikt in de korantekst en van daaruit hadden we de evangelietekst wat langer genomen dan hij gewoonlijk in de liturgie klinkt. Dus toch vanuit de koran een nieuwe visie op het verhaal. Maar toch kan ik die negatieve mening wel billijken: je hoeft je niet overal mee te bemoeien, je mag de islam irrelevant vinden, je hoeft er geen mening over te hebben. Je hoeft niet overal een mening over te hebben.

Hieronder nog een afbeelding die ik vorige keer, bij blog en liturgie samenvatting, vergeten ben: Abraham in de vuuroven. Een verhaal dat verteld dat Abraham door koning Nimrod vervolgd wordt omdat hij slechts één onzichtbare Godheid eert en de koning niet als God erkend. Niet in Bijbel, wel in Talmoed en Koran.

Mijn persoonlijke reden om dit experiment (3 jaar geleden ook eenmalig gedaan) te willen herhalen is het feit dat de islam de laatste twee jaar in de PKN-kerk sterk negatief in het beeld komt. Er wordt als een soort mantra steeds herhaald dat de kerk een onopgeefbare verbondenheid met Israël heeft. Dat lijkt iets op wat er in een familie is: broers, zussen, ouders: die band blijft ook als er knetterende ruzie is, die kun je niet ontkennen.
Maar hoe zit het tussen christenen en Tibet? Christenen en Papua? En dan die familieband met moslims? Abraham stuurde Hagar en Ismaël weg, maar kreeg er later volgens het Talmoed-verhaal toch benauwde gedachten over, wilde eens gaan kijken. 'Je mag je kameel niet' zei jaloerse Sarah, die een rivale niet zag zitten.
Na eeuwenlang wegzetten van Israël is sinds 1945 de Protestantse Kerk (en andere christelijke kerken) omgedraaid ten opzichte van israel. Dat is het resultaat van de sjoah. Het zou mooi zijn als ruim vijftig jaar later nu de kans gegrepen wordt om de islam niet weg te zetten als een ´absoluut andere religie, ontkenning van het wezen van het christendom´ (zoals een concepttekst voor de KPN-synode wil), maar dat we realistisch naar de islam als een nauw verwante zuster-religie kijken. Mogen we ook wel mee kibbelen, maar niet uitsluiten.

We namen afscheid van Remonstrantse studentenpastor Heine Siebrand. Hij had een heel mooie keten van filosofische gedachten, aforismen en anecdoten die oproepen tot zelfstandig denken en creatief lezen van de traditie. Zijn verhaal over 9/11: hij had een bezoek gebracht aan de schoonvader van Simon Vestdijk, toen al 100 jaar oud. Hij wilde een bloemetjes kopen. De vrouw in de winkel zei dat er iets verschrikkelijks was gebeurd. 'En wilt u nou nog wel een bloemetje kopen?' Toch maar gedaan dus.

Een mooie Sjawwal-maand: Hoe goed een beetje minder kan zijn!

2011-08-30T00:03:00.000-07:00

'De islam bestaat niet..' zegt men dan wel, omdat moslims zo verschillen. Vandaag is het dus weer eens bewezen: de Turkse moslims vieren vandaag de 1e sjawwal, want dat is zo berekend. Maar de Marokkaanse gemeenschap hield het op de noodzaak om een kleine stukje van de nieuwe maan gezien te hebben. Dat is kennelijk ook in Marokko over de droge onbewolkte woestijn uiteindelijk ook gelukt ondanks eerdere berichten. Dus toch gezamenlijk feest vandaag!
Voor allen: moge het tot zegen en vreugde zijn. Vrede en welvaart in families, onder oude en nieuwe Nederlanders, onder de moslims zelf, in Syrië en Libië, ook tussen Sunni en Ahmadi moslims in Indonesië.

Op verschillende manieren was het deze Ramadan wat minder: minder iftarmaaltijden. Er was minder subsidie voor de groots georganiseerde met speeches vooraf, die tot verbroedering moeten leiden. Het was ook laat in de avond: in het begin van Ramadan was er pas iftar om 21.45 en dat liep terug na kort na negenen. Zelfs als je vanaf 12 uur 's middags vastte, was dat toch al een stevige periode. Overigens vond ik het zelf best prettig om een tijdje minder te doen. Niet alles hoeft te groeien, misschien zelfs de economie niet (tenminste niet voor veel mensen in Nederland).

Een mooi Ramadangeschenk was enkele dagen geleden de aankomst van de dissertatie van Fredrik Doeka uit Kupang, Oost/Indonesië. Hij heeft een boek vol verrassingen geschreven over de rijke Mozes-traditie, bij Indonesische moslims en christenen. Zij zijn ook verbonden in waardering en belangstelling voor een van die kleurrijke grote personen van de mensheid, die wel een enkele keer in de fout ging (opvliegend, sloeg beetje onschuldige Egyptenaar dood; wilde God zelf wel zien) maarjuist zo ook een mooi voorbeeld voor allerlei mensen is geworden.
Fredrik Doeka promoveert hierop in Utrecht, dinsdag 20 september 2011, 12.45 precies in de Senaatszaal van de Aula van de Universiteit aan het Domplein in Utrecht. Van harte welkom. Dat zou een mooi slot van het suikerfeest-lebaran-idul fitr zijn.

Bij Idul Fitr wensen horen verontschuldigingen. Natuurlijk dat rare woord Nederlands op de titel: toch een zetduiveltje bezig geweest. Mohon maaf lahir batin! A'udhu minal syatanil rajim!

Dr. Agus Setiabudi and reading of the Old Testament

2011-08-06T01:41:00.000-07:00

Yesterday, 5 August 2011, Agus Setiabudi defended his doctoral dissertation at the Theological School of Kampen, officially the PThU, Protestantse Theologische Universiteit. The title of the dissertation is:
Taking its Shape. Towards an Indonesian Old Testament Theology. The book discusses the four volume work by Christoph Barth, son of the famous Karl Barth, who for about 25 years taught in Indonesia, Banjarmasin and Jakarta. His Theologia Perjanjian Lama is still reprinted and used at theological schools in Indonesia. Setiabudi analyzed this book, the English translation and some 20 dissertations by Protestants scholars of Indonesia. He concluded that the very strict orthodox theology of Christoph Barth is somewhat altered by the Indonesians: they have more feeling for the value of local traditions and do not see the Old Testament as an isolated truth, towering above all the sins and nonsense of human people, but try more to write biblical interpretation in harmony with their culture. This is a nice description of recent history of Indonesian Protestant theology.
Several readers were surprised to see that a similar book: Walter Lempp's multi-volume Tafsir Perjanjian Lama was not taken into consideration. In fact the two scholars share the same academic and spiritual tradition. Several readers were also surprised that the Catholics were not mentioned at all: no Cletus Groenen, John Prior, Stefanus Darmawijaya (with his nice comparison of the panakawan and the ebed Jahwe or Servant of God) and nothing about the much younger Jesuit Deshi Ramadhani.

Setiabudi wants a specific Indonesian Old Testament Theology and writes at various placed in his book that Islam must be an important context for Bible Interpretation. But I am afraid that he knows very little about the strong biblical background of the Qur'an, little about the extensive reference to Adam, Noah, Abraham, Moses, David and Jesus in the basic text of the Muslim community. In fact, biblical scholars could have an important role in the Indonesian contextual theology, but the European tradition is so strong, that not yet much can be seen here.

Gerrit Singgih will receive an honorary doctorate in Kampen in December. Congratulations! Gerrit was co-promotor in Kampen. Above he is shown together with Barend Drewes, for many years teaching New Testament interpretation in Indonesia.

There is a famous Latin proverb: Timeo hominem unius libri. It must be translated as: I fear someone who only reads/sticks to one book. Scripturalism is the word coined by Clifford Geertz for any style of orthodoxy that claims to return to the text of one book alone. In reality, it is always new interpretations that rise. We should be realistic and not stick to one book alone, Bible or Qur'an.

The Jesus Verses

2011-08-06T01:17:00.001-07:00

In 2006 I published a book on the Jesus Verses in the Qur'an. It has a translation of the 100 verses about Jesus, a commentary related to the context of the various surah's and some suggestions for further development of a doctrine/image about Jesus. Many of the old and established ideas are repeated here, but one new theory has been put forward: in imitation of the theory of Snouck Hurgronje about a changing perception and role of Ibrahim in the 'earlier' and 'later' texts of the Qur'an, I also suggest here a change in perspective about Jesus.
In surah 19, one of the earlier texts, Jesus is seen only in a positive way, without polemics (if we take the verses 34-40 as a later interpolation). The death of Jesus is mentioned more or less as a refrain, repeating the text on John:

19:15 (on John/Yahya)
may peace be upon him on the day that he was born,
on the day that he dies
and on the day that he will be raised up again to life

19:33 (on Jesus/Isa)
peace is with me on the day that I was born,
on the day that I die
and on the day that I will be raised up again to life.

It is quite interesting that 19:33 is also on the Dome of the Rock in Jerusalem, but then in the third person, exactly in the same wordings as 19:15 on John!

The idea about Jesus who did not die on the cross can be read in 4:157 where the text says about the Jews:
They have not killed him. And they have not crucified him. This can also be read as it was done in surah 8:17 about Muslim killed at Badr. The Qur'an says here to the unbelievers: You have not killed them, I, God, have killed them.
The interpretation of the believer can accept such strong wordings.

I thank Dr. Simon Rae of Dunedin/New Zealand, who made a clear translation and also Dr. Varghese Manimala of the Henry Martin Institute in Hyderabad who organized this English translation, published atMedia House, Delhi. See their website:
www.mediahousedelhi.com.

Bijbel en Koran naast elkaar in de Janskerk: 14 augustus- 11 september 2011

2011-07-31T07:43:00.000-07:00

OP WEG

En dit is dus Adam, nog met borstjes, man-vrouw dus. Om hem heen gebogen met de vleugels gespreid, de engelen. Alleen die ene, Satan, rechts bovenin. Die wilde niet buigen en ziet dus zwart van nijd. Hij uit licht, Adam uit klei en later gemaakt, maar toch de waarnemer Gods in het paradijs.

CYCLUS IN DE JANSKERK UTRECHT, 14 AUGUSTUS-11 SEPT. 2011

Deze cyclus heeft enkele niet met elkaar verbonden uitgangspunten. Allereerst was er het idee om het verschijnsel bedevaart als uitgangspunt te nemen voor deze serie op het einde van de zomer. Trekken omwillen van het reizen en ontmoeten, niet (alleen) omwille van het eindpunt. Meer vertrekken uit, onderweg zijn, dan per se ergens te moeten aankomen.
Daarnaast is er de maand van Ramadan, vasten van 1-30 augustus. Dit jaar tenminste zo.
Samen op weg was een magische leuzen tussen 1970 en 2000: toen vooral voor protestanten onder elkaar, gereformeerden, hervormden en ook Luthersen. Nu is het gebod van de tijd wel dat we moslims als medereizigers, samen op weg moeten zien. En halverwege, 30 augustus of 1 september vieren we al een beetje Suikerfeest.
Het valt dan op, dat die reisverhalen, bedevaartverhalen van de bijbel ook in de Koran een parallel hebben. We kunnen dus parallel-lezingen doen. Beetje dubbel op, dubbele loyaliteit, samen-op-weg van christenen en moslims en daarbij ook nog persoonlijk reisverhalen van EUGers. Goede reis.

Bij nader bekijken van deze cyclus zagen wij dat in vijf zondagen een hele gang door christendom is gegeven: Adam tot Jezus. Net zoals in die kathedralen waar je bij de bedevaarten komt: Adam en Eva, tot en met het laatste oordeel, Jezus als rechter en daartussenin nog David als psalmenbegeleider op de harp: al die fantastische kerken zijn een soort mandala, een katechismus, samenvatting van dat hele geloofs-systeem.

In de islamitische wereld is het belangrijkste boek over bedevaart van Fariduddin Attar, Mantiq At-ta’ir, Het Feest van de Vogels. 30 vogels zijn op weg naar de plaats waar Simurgh (Perzisch voor 30) zal verblijven en die zal een oplossing voor alles geven. Het is een aaneenschakeling van verhalen over het pad van vroegere mystieke meesters, steeds verteld door één van de dertig. Uiteindelijk blijken ze zelf hun doel van de reis te zijn geweest. – Daarbij dank ik dan: zijn al die prachtige teksten die wij in de Janskerk zeggen en zingen ook zinvol als er na dit leven niets is. Zijn ze dus een mooie verwoording van het hier en nu, waar wij het uiteindelijk ook mee moeten doen? En durven we dat ook hardop te zeggen? Niet gericht op leven na de dood, maar op het nu? Ach, die fietsers en lopers blijven toch dromen van Compostella, ook al is het een vaag doel dat eigenlijk niets voorstelt. Af en toe mogen we dat ook zeggen.

Deze cyclus is een soort experiment in gezamenlijk lezen van bijbel en koran. Het moet geen cursus in vergelijkende heilige schriften worden, maar vijf zondagsdiensten. De koran is net als de bijbel niet zo maar een tekst, maar verdient voor niet-moslim Nederlands publiek wel een andere uitleg. Het vereist wat handigheid en inlevingsvermogen om dat op de juiste manier te doen.

In verhalen. De vroege islamgemeente van Mohammed ontstond in een Arabische wereld die omgeven was met christenen en joden: van hen hoorde Mohammed de bijbelse verhalen. Handelaars uit Jemen, uit Ethiopië, Kopten uit Egypte, Syriërs, handelaren en ook monniken die hij bij de karavaanreizen tegenkwam. En de Byzantijnse Grieken, de grote macht in dat gebied. De Koran is een Arabische bijbel geworden voor mensen die geen Syrische, Griekse, Ethiopische of Koptische heilige schrift konden begrijpen. Inmiddels waren sinds de afsluiting van de Hebreeuwse en Griekse bijbel de verhalen verder gegroeid. Dat vooral ook zullen we in deze cyclus zien.

Lectuur: Anton Wessels, Islam Verhalenderwijs
Martha Frederiks (red.), Bijbelse figuren in de islamitische traditie (Zoetermeer: Meinema, 2007)

1. Adam en Eva verlaten een paradijs..

Het gedoe over het paradijs gaat natuurlijk meestal over Eva die uit de rib komt, dan het eten van de appel en zo worden de twee eruit gezet. – Maar je kunt het ook zien als een feitelijke beschrijving van ons bestaan: de realiteit is geen paradijs, maar we moeten uit onze dromen stappen, de weg is lang en vaak niet zo romantisch als we denken. Daarom vandaag niet het verhaal van zondeval, maar kort daarna: gewoon doorwerken, de nuchtere wereld. En dan meteen ook het Koranverhaal over Adam, waar blijkt dat de duivel vooral ook buiten het paradijs lastig kan zijn. Moslims en christenen blijken zo vanaf Adam als samen-op-weg te zijn, een soort Emmaüsgangers, maar dan hebben ze niet Jezus maar een engerd, viezerik of gluiperd als duiveltje bij hen lopen. Nieuw kijken naar de bijbel vanaf het zo krachtig geformuleerde maar soms wat duistere Koranverhaal. Dat Koranverhaal gaat vooral over het reële leven van de mens, buiten het paradijs. Adam zelf werd vergeven, maar moet wel uitkijken dat het hij kompas, de Tomtom van God volgt, want er is een stoorzender, die hem ten val kan brengen.
Het verhaal van de Koran staat ook in de Talmoed: dat de engelen het maar niets vonden dat God een mens wilde maken van klei. En toen moesten de engelen voor dat misbaksel nog buigen ook. De meeste deden het toch, want God had bevolen. Maar Iblis/Satan weigerde. Wij weten wat daaruit gekomen is via het Lucifer-verhaal.

Bijbellezing: Genesis 3,16-4.2
[16] Tegen de vrouw zei hij: ‘Je zwangerschap maak ik tot een zware last,
zwoegen zul je als je baart.
Je zult je man begeren,
en hij zal over je heersen.’
17] Tegen de mens zei hij: ‘Je hebt geluisterd naar je vrouw,
gegeten van de boom die ik je had verboden.
Vervloekt is de akker om wat jij hebt gedaan,
zwoegen zul je om ervan te eten,
je hele leven lang.
[18] Dorens en distels zullen er groeien,
toch moet je van zijn gewassen leven.
[19] Zweten zul je voor je brood,
totdat je terugkeert tot de aarde, waaruit je bent genomen:
stof ben je, tot stof keer je terug.’

[20] De mens noemde zijn vrouw Eva;* zij is de moeder van alle levenden geworden. [21] God, de HEER, maakte voor de mens en zijn vrouw kleren van dierenvellen en trok hun die aan.
[22] Toen dacht God, de HEER: Nu is de mens aan ons gelijk geworden, nu heeft hij kennis van goed en kwaad. Nu wil ik voorkomen dat hij ook vruchten van de levensboom plukt, want als hij die zou eten, zou hij eeuwig leven. [23] Daarom stuurde hij de mens weg uit de tuin van Eden om de aarde te gaan bewerken, waaruit hij was genomen. [24] En nadat hij hem had weggejaagd, plaatste hij ten oosten van de tuin van Eden de cherubs en het heen en weer flitsende, vlammende zwaard. Zij moesten de weg naar de levensboom bewaken.

Koran 20:115 Wij, God, gaven Adam een opdracht,
maar hij vergat het.
Wij vonden bij hem geen vastheid.
116 Wij zeiden tot de engelen: ‘Buigt eerbiedig neer voor Adam’.
Zij bogen, behalve de duivel Iblis, eigengereid.
117 Wij, God, zeiden: ‘Adam. Dit is een vijand van jou en je vrouw;
laat hij jullie dus niet uit de tuin verdrijven tot grote narigheid.
118 Het is jou gegund dat jij er geen honger lijdt, geen naaktheid;
119 dat jij er geen dorst hebt, noch onder hitte lijdt.’
120 Maar de satan fluisterde hem in en zei:
‘Adam zal ik jou de boom van het eeuwige leven wijzen
en een heerschappij tot oneindigheid?’
121 Zij aten en hun schaamte werd voor hen zichtbaar
en zij bedekten zich met bladeren uit de tuin.
Adam was ongehoorzaam aan zijn Heer, misleid.
122 Daarna koos zijn Heer hem, wendde zich tot hem, weer goed geleid.
123 Hij, God, zei tot de mens en de duivel:
‘Weg hieruit, allebei, elkaar tot vijand.
Als er dan van Mij een handleiding komt,
dan zal wie Mijn handleiding volgt niet dwalen in vergetelheid.
124 Maar wie zich van Mijn vermaning afwendt die zal een benauwd leven leiden
en hij wordt op de opstandingsdag blind voorgeleid.
125 Hij zal zeggen: ‘Mijn Heer, waarom hebt U mij blind ter verzameling geleid,
terwijl ik toch zag in gezondheid?’

2. Abraham verlaat zijn geboortedorp

Gn 17:10-14). De basistekst is al gegeven in Genesis 12:1-4 als God zegt:
Trek weg uit je land, verlaat je familie,
Verlaat ook je naaste verwanten,
En ga naar het land dat ik je zal wijzen.
Ik zal je tot een groot volk maken
Ik zal je zegenen, ik zal je aanzien geven,
Een bron van zegen zul je zijn.
Ik zal zegenen wie jou zegenen,
Wie jou bespot, zal ik vervloeken

Waarom vertrekt Abraham? Geen idealisme, maar ruzie, als kwam die voort uit idealisme. Abraham had in de gaten dat al die godenbeeldjes en andere afgoden die zijn vader verkocht onmachtig zijn en niet vereerd hoeven te worden. Dat je zelf je God kunt vinden, ook al blijft die onzichtbaar. Het is in de Talmoed te vinden, hier dus ook in de Koran.

Uit Koran 21

51 Wij hebben Abraham vroeger zijn richting gegeven
en Wij waren met hem bekend.
52 Hij zei tot zijn vader en zijn volk:
Wat zijn deze beelden die jullie hebben vereerd?
53 Zij zeiden: Wij weten dat onze vaderen hen hebben geëerd.
54 Abraham zei: Jullie en uw vaderen waren duidelijk verkeerd.
55 Zij zeiden: Brengt jij ons de waarheid
Of ben jij een profeet die lucht eet?
56 Abraham zei: Neen! Jullie Heer is de Heer van hemel en aarde;
Hij heeft die ook geschapen en ik behoor tot hen die dat jullie hebben geleerd.
57 En bij God, ik zal jullie afgoden wel slopen nadat jullie je hebt omgekeerd.
58 Toen sloeg hij hen in stukken behalve de voornaamste, het hoogst door hen geëerd.
59 Zij zeiden: Wie heeft dit gedaan met onze goden? Hij behoort waarlijk tot de onrechtdoeners.
60 Zij zeiden: Wij hebben over hen horen spreken door een jonge man
die genoemd wordt Abraham.
61 Zij zeiden: Brengt hem dan voor de ogen der mensen opdat zij getuigenis geven.
62 Zij zeiden: Ben jij het die dit gedaan hebt
met onze goden, Abraham?
63 Hij zei: Neen deze heeft het gedaan
de voornaamste van hen
vraagt hen dus als zij kunnen spreken.
64 Toen keerden zij tot zichzelf terug
en zeiden: Wij zijn het zelf die de verkeerd zijn.
65 Toen kwam er in hun hoofden toch
weer een verandering: Jij, Abraham, weet toch wel
dat deze niet kunnen spreken?
66 Abraham zei: Eren jullie dan buiten God iets
wat u in niets kan baten noch kan schaden?
67 Bah over u en over wat gij dient buiten God! Zult gij dan niet verstandig worden?

Net als de andere grote bijbelse figuren vinden we ook Abraham in een islamitische versie. Ook hier is hij, zij het met moeite en met tegenzin, bereid zijn zoon te offeren.

3. Mozes trekt weg: wanneer het even tegenzit, of helemaal verkeerd lijkt te gaan.. (Opstand bij Meriba; Hidr-verhaal)

Het lijkt allemaal dat Compostella-lopen of fietsen, maar er is een arabisch spreekwoord: reizen is een deel van je helletijd. Dat zei ook de man die hoogleraar islam werd en gefeliciteerd werd met het feit dat hij een godsdienst kon onderwijzen waar een bedevaart zelfs een onderdeel van de zware verplichtingen in de religie is. Die hadj-bedevaart houdt een stevige woestijnervaring in. Niet altijd even geweldig.
Hierbij twee lezingen: uit het Mozesverhaal in de bijbel het morren in de woestijn. Het Mozesverhaal van de Koran heeft een aaneenschakeling van drie bizarre gebeurtenissen waarbij Mozes steeds de verkeerde vragen stelt. Waarom verkeerde vragen? Omdat er geen goed antwoord op is!

Numeri 20: 2-13
[2] Toen er geen water meer was, liep het volk tegen Mozes en Aäron te hoop. [3] Ze maakten Mozes verwijten. ‘Waren wij ook maar omgekomen toen een deel van ons volk door het ingrijpen van de HEER stierf,’ zeiden ze. [4] ‘Waarom hebt u het volk van de HEER naar deze woestijn gebracht? Om ons hier te laten sterven, met ons vee? [5] Waarom hebt u ons weggehaald uit Egypte en ons naar dit afschuwelijke oord gebracht? Er is hier geen koren, er zijn hier geen vijgenbomen, geen wijnstokken en geen granaatappelbomen. En drinkwater is er ook niet.’ [6] Mozes en Aäron verwijderden zich van de gemeenschap en gingen naar de ingang van de ontmoetingstent. Daar wierpen ze zich ter aarde. Toen verscheen de majesteit van de HEER. [7] De HEER zei tegen Mozes: [8] ‘Neem de staf en roep met je broer Aäron de Israëlieten bijeen. In hun bijzijn moeten jullie de rots daar bevelen water te geven. Jullie zullen water voor hen uit de rots laten komen, en mensen en vee te drinken geven.’ [9] Mozes nam de staf uit het heiligdom, zoals de HEER hem had opgedragen. [10] Hij en Aäron lieten iedereen bij de rots samenkomen. ‘Luister, opstandig volk,’ zei Mozes, ‘zullen wij voor u uit deze rots water laten stromen?’ [11] Hij hief zijn hand op, sloeg tweemaal met zijn staf op de rots, en het water stroomde eruit, zodat iedereen te drinken had, en ook het vee. [12] De HEER zei tegen Mozes en Aäron: ‘Omdat jullie niet op mij vertrouwd hebben, en in het bijzijn van de Israëlieten geen ontzag hebben getoond voor mijn heiligheid, zullen jullie dit volk niet in het land brengen dat ik het geef.’ [13] Dit was het water van Meriba,* waar de Israëlieten de HEER verwijten maakten en hij hun zijn heiligheid toonde.

Bij Adam zagen we in de Koran een versie van het verhaal, zoals het niet in de bijbel staat, maar wel in de latere joodse en christelijke traditie. Ook in de Talmoed dus. Zo ook bij Abraham: de verhalen zijn niet stil blijven staan.
Bij Mozes vinden we een serie verhalen over Mozes en Khidr, een wijze die uit zeer opduikt, letterlijk de Groene, dus een soort Neptunus. Aan die grote profeet Mozes geeft hij allerlei wijze lessen. Er komt ook een soort variant voor van het Tobit-verhaal met een genezende vis. Dat zien we hier uitgebeeld.

Koran 18:66-82 Het verhaal van de drie raadsels

Op een reis ontmoet Mozes een wijze man, die Hidr wordt genoemd.
66. Mozes zei tot Hidr: "Mag ik u volgen dat gij mij onderwijst in de leiding, die u is gegeven?"
67. Hidr antwoordde: "Jij zult geen geduld hebben met mij.
68. Want hoe kun jij geduldig zijn over dingen die je begrip te boven gaan?"
69. Mozes zei: "Indien het God behaagt, zal ik geduldig zijn,
aan jouw bevel niet ongehoorzaam."
70. Hidr zei: "Nou dan, als je mij wilt volgen stel mij nergens vragen over,
voordat ik zelf het gesprek daarover aanga."
71. Zo vertrokken beiden totdat zij in een boot stapten en Hidr maakte er een gat in.
Waarop Mozes uitriep: "Hebt u er een gat in gemaakt om ons te laten verdrinken?
U hebt iets gruwelijks begaan."
72. Hidr antwoordde: "Had ik niet gezegd dat jij geen geduld hebt en te snel praat?"
73. Mozes zei: "Maak mij geen verwijt. Ik vergat het. Maak je op mij niet kwaad."
74. Zij reisden dus verder tot dat zij een knaap ontmoetten en Hidr deze doodsloeg.
Mozes zei: "Hebt u een onschuldige gedood die niemand had vermoord?
U hebt een misdaad begaan."
75. Hij antwoordde: "Zei ik niet dat jij nooit in staat zou zijn mij geduldig met mij mee te gaan?"
76. Mozes zei: "Als ik nou weer iets vraag, houd mij dan niet in uw gezelschap, dan zal ik dat zonder mopperen ondergaan."
77. Zij vervolgden hun weg totdat zij bij de inwoners van een stad kwamen aan wie zij om eten vroegen, doch dezen weigerden hun gastvrijheid.
Nu vonden zij daar een muur, die op het punt stond in te storten en Hidr herstelde deze. Mozes zeide: "Indien u wilde, had u er loon voor gevraagd."
78. Hidr zei: "Dit is het verschil tussen ons. Ik zal je nu de verklaring geven van datgene waarvoor jij geen geduld hebt opgebracht."

79. "Wat de boot betreft, deze behoorde aan arme lieden die op de rivier werkten, en ik koos ervoor haar onbruikbaar te maken want achter hen was een koning die alle schepen met geweld in beslag nam."

80. "En wat de jonge man betreft, zijn ouders waren gelovigen en wij vreesden dat hij schande over hen zou brengen door zijn opstandigheid en ongelovige waan."
81. "Daarom wensten wij dat hun Heer hen in zijn plaats een ander kind zou schenken dat reiner en zachtmoediger zou zijn van aard."

82. "En wat de muur betreft, deze behoorde aan twee weesjongens in de stad en daaronder lag hun schat begraven. Hun vader was een rechtvaardig man en derhalve behaagde het uw Heer dat zij volwassen zouden worden en dan hun schat zouden opgraven als een genade van uw Heer, en dit alles deed ik niet uit mezelf. Dit is de verklaring van datgene waarvoor jij geen geduld tonen kan."

4. Onzekerheid. Ontevreden bij ontvangen goedheid: een visie op de broodvermenigvuldiging

In het verhaal van de wonderbare broodvermenigvuldiging zitten veel lagen, al in de bijbeltekst. Het lijkt een picnic en het gebeuren als de jaarlijkse lunch in Rijnauwen/Amelisweert van de Janskerk: na de preek gezellig buiten eten. Niet in de synagoge, niet in de kerk. Er zit ook een echt wonderverhaal in en Jezus is dus als de nieuwe Mozes, die manna in de woestijn brengt, voor reizigers en trekkers het verwachte of onverwachte eten en onderdak op hun bedevaartsreis.
Er zit in sommige recensies ook een verwijt in: na zoveel fantastische wonderen, geloven de mensen nog niet. Die elementen vinden we ook in de preek terug die in de Koran terecht is gekomen. En dan hebben ze deze week net hun Suikerfeest gehad: de motieven tollen over elkaar heen!

[1] Toen er op een keer weer een grote menigte bijeen was, en ze niets meer te eten hadden, riep hij de leerlingen bij zich en zei tegen hen: [2] ‘Ik heb medelijden met al die mensen, want ze zijn nu al drie dagen bij me en hebben niets meer te eten. [3] Als ik hen met een lege maag naar huis stuur, zullen ze onderweg bezwijken; sommigen zijn immers van ver gekomen.’ [4] Zijn leerlingen antwoordden: ‘Maar hoe zou iemand hen hier, in deze verlatenheid, van genoeg brood kunnen voorzien?’ [5] Hij vroeg hun: ‘Hoeveel broden hebben jullie?’ ‘Zeven,’ antwoordden ze. [6] Hij zei tegen de mensen dat ze op de grond moesten gaan zitten; hij nam de zeven broden, sprak het dankgebed uit, brak de broden en gaf ze aan de leerlingen om ze aan de mensen uit te delen, en dat deden ze. [7] Ze hadden ook een paar kleine vissen bij zich; hij sprak er het zegengebed over uit en zei dat ze ook de vissen moesten uitdelen. [8] De mensen aten tot ze verzadigd waren; de leerlingen haalden op wat er van het eten overschoot: zeven manden vol. [9] Er waren ongeveer vierduizend mensen. Toen stuurde hij hen weg.
[10] Meteen daarna stapte hij met zijn leerlingen in de boot en voer naar het gebied van Dalmanuta. [11] Daar kwamen de Farizeeën op hem af, en ze begonnen met hem te discussiëren. Om hem op de proef te stellen, verlangden ze van hem een teken uit de hemel. [12] Jezus slaakte een diepe zucht en zei: ‘Waarom verlangt uw soort mensen een teken? Ik verzeker u: aan mensen als u zal zeker geen teken gegeven worden!’ [13] Hij liet hen staan waar ze stonden, stapte weer in de boot en voer naar de overkant.
[14] De leerlingen waren vergeten genoeg brood mee te nemen; ze hadden maar één brood bij zich in de boot. [15] Hij waarschuwde hen: ‘Pas op, hoed je voor de zuurdesem van de Farizeeën en voor de zuurdesem van Herodes.’ [16] Ze hadden het er met elkaar over dat ze geen brood hadden. [17] Toen hij dit merkte, zei hij: ‘Waarom praten jullie erover dat je geen brood hebt? Begrijpen jullie het dan nog niet, en ontbreekt het jullie aan inzicht? Zijn jullie dan zo hardleers? [18] Jullie hebben ogen, maar zien niet? Jullie hebben oren, maar horen niet? Weten jullie dan niet meer [19] hoeveel manden vol stukken brood jullie hebben opgehaald toen ik vijf broden brak voor vijfduizend mensen?’ ‘Twaalf,’ antwoordden ze. [20] ‘En toen ik zeven broden brak voor vierduizend mensen, hoeveel manden vol stukken brood hebben jullie toen opgehaald?’ ‘Zeven,’ antwoordden ze. [21] Toen zei hij: ‘Begrijpen jullie het dan nog niet?’

Koran 5:112. De leerlingen zeiden: ‘Jezus, zoon van Maria, kan jouw Heer tot ons een tafel uit de hemel laten neerdalen?’
Hij zei: ‘Vreest God als jullie gelovigen zijn.’
113. Zij zeiden: ‘Wij wensen ervan te eten en dat onze harten gerustgesteld worden,
en dat wij weten dat jij de waarheid hebt gezegd
en dat wij tot hen behoren die er getuigen van zijn.’
114. Jezus, de zoon van Maria, zei: ‘O God, onze Heer, laat tot ons uit de hemel een tafel neerdalen die voor ons een feest zal zijn,
voor de eerste van ons en de laatste van ons en een teken van U.
En voorzie in ons levensonderhoud;
U bent de beste voorziener.’
115. God zei: ‘Ik laat haar tot jullie neerdalen.
Wie daarna van jullie nog ongelovig is
Die zal Ik straffen met een bestraffing zoals Ik niemand van de wereldbewoners straf.’

5. Natuur en tuinen Zondag 14 sept.

Het wordt in de Bergrede wel de Franciscaanse passage genoemd: kijk naar de vogels, die onbezorgde wezens (lijkt het), bloemen: groeit allemaal vanzelf. Tijd om het Zonnelied te zingen, dank voor broertje zon en zusje maan, zelfs zusje dood van het lichaam wordt er gezegend.

Matteüs 6, 25-34
[25] Daarom zeg Ik jullie: maak je niet bezorgd over wat je zult eten of drinken om in leven te blijven, en ook niet over de kleding voor je lichaam. Is het leven niet meer dan het eten, en het lichaam niet meer dan de kleding? [26] Kijk naar de vogels van de hemel: ze zaaien niet en maaien niet en oogsten niet, je hemelse Vader voedt ze. Zijn jullie niet meer waard dan vogels? [27] Wie van jullie kan met al zijn zorgen een el toevoegen aan zijn leven? [28] En wat maak je je bezorgd over je kleren? Leer van de lelies op het veld hoe ze groeien. Ze werken niet, ze spinnen niet. [29] Maar Ik zeg jullie: zelfs Salomo met al zijn pracht en praal ging niet gekleed als een van hen. [30] Als God nu het gras op het veld, dat er vandaag staat en morgen in de oven wordt gegooid, zo kleedt, hoeveel te meer kleedt Hij dan jullie, kleingelovigen? [31] Vraag je dus niet bezorgd af: Wat zullen we eten? Wat zullen we drinken? Wat zullen we aantrekken? [32] Want naar dat alles zijn de heidenen op zoek. Jullie hemelse Vader weet wel dat je dat allemaal nodig hebt. [33] Zoek eerst het koninkrijk van God en zijn gerechtigheid, dan krijg je dat alles erbij. [34] Maak je dus niet bezorgd over de dag van morgen, want de dag van morgen zal zich wel bezorgd maken over zichzelf.

Koran 2:163-4
163 En uw God is een enig God
er is geen God dan Hij, Barmhartige, Goedertieren.
164 In de schepping van hemelen en aarde,
en in de orde van nacht en dag;
in de schepen die over de zee varen met wat de mensen baat
en in het water dat God uit de hemel laat komen
zodat Hij de aarde levend maakt nadat zij dood was,
waarna Hij op haar allerlei dieren heeft verspreid;
en in het beheer van de wind en de wolken
die wervelen tussen de hemel en de aarde,
daarin zijn tekenen voor mensen die het zich realiseren.

Tjitske Jansen in de Janskerk

2011-07-28T23:53:00.000-07:00

Komende zondag, 31 juli 2011, is in de Janskerk in Utrecht de 3e dienst in het kader van een cyclus God en Literatuur. Na een zondag met een gedicht van Leo Vroman (God als systeem) en een stuk van Kierkegaard over radikaal christen zijn (ik had de neiging te denken: mag het ook een onsje minder: een teveel aan religie kan de maatschappij toch ook zo'n kwaad doen, kijk maar naar de verharding tussen Israel en de Palestijnen, zou mooi zijn als er aan beide kanten wat minder religie was; ook aan Anders Breivik die bijna moeiteloos, maar ook heel onecht, de christelijke identiteit oproept). Mooi bij Kierkegaard is wel zijn ideale beeld van Jezus, wat dat betreft is hij een echte pietist: weinig kerk en veel Jezus.
Het idee God en de literatuur komt onder meer vanuit de gedachte dat de bijbel zelf toch ook veelal literatuur is. Bij het gedicht van Vroman werd Psalm 1 gelezen (overigens ook de titel van het gedicht van Vroman). Bij de basistekst voor komende zondag hadden de bedenker (Liesbeth Schlichting en Heine Siebrand) de anti-koning parabel van Rechters 9:8-15 neergezet. In de voorbereidingsgroep konden we daar weinig mee doen. Er is in het oude Israel ook een soort Tea Party geweest die weinig van centraal gezag moest hebben. Iedereen lokaal zelf de zaakjes bedisselen. Zoals Gideon. Maar als je dan even doorleest hoe het met die Gideon verder liep: zo her en der wat kinderen, eentje die zich tot koning uitliep, moord en doodslag onder de kinderen. Ook niet ideaal dus. We hebben die anti-royalistische parabel dus maar gelaten voor wat hij was.

Komende zondag dus alleen Tjitske Jansen. En dat ene gedicht. Ik had nog nooit van haar gehoord, maar onze twee decennia jongere buurvrouw, werkzaam in vormingswerk, dus wel. Bekend in het circuit van verwoording van niet strikt kerkelijk levensbezinnende verzen. Ze had een wat moeilijke jeugd, waarover ze in 2007 de bundel Koerikoeloem publiceerde: in pleeggezinnen waar het niet allemaal goed liep. In december 2007 ging ze in het boeddhistisch klooster Samye Ling in Schotland, tot juni 2010. Ik moest natuurlijk denken aan Thessa Ploos van Amstel die een dissertatie schreef over westerse vrouwen die in een Tibetaans klooster intreden en dan duizenden, soms honderdduizenden prostraties moeten doen en vooral hun mannelijke goeroe precies en zonder kritiek moeten volgen. Was dat bij haar ook zo? In het verhaal op de website werd het in een kader gezet van een oudere man die in dat dubbelklooster verzorging nodig had. Verder heb ik weinig over dat boeddhisme kunnen vinden. We mogen het gedicht uit 2003 dus al helemaal niet lezen tegen die achtergrond.

Het gedicht heeft geen titel, maar wij gaven er de titel aan van Dat ga ik vandaag geloven
Opruimen en zwemmen
dat is alles wat er moet vandaag.

Ik ga geen beroep doen op vriendschap
die hoeft mij niet te zien om er te zijn.

Dat ga ik vandaag geloven.

Dat hoge doel kan ook wel even wachten.
Hoge doelen staan bekend om hun grote geduld.

Ik hoef vandaag niet op een dak te zingen,
geen ongevraagde engel van de stad te zijn.

Ik ga wat aan mijn moeder denken
hoeveel zij houdt van mij.

Dat ga ik vandaag geloven.

Ik weet dat er een hond is
met oren als omgevouwen beukenbladeren

Ik weet dat er een gans is
met een hals als de stam van een oude eik-
in een van de gaatjes in zijn snavel zat een pluisje.

Ergens ligt een witte pauw op een veld vol madeliefjes.
Ergens bloedt een zon leeg.

ik hoef het niet te zien vandaag.

Het komt uit de bundel Het moest maar eens gaan sneeuwen 2003:37)

Structuur Ik lees het gedicht in drie stukken: eerst twee 'strofen' die eindigen met "Dat ga ik vandaag geloven". Ze zegt enkele dingen die ze wel wil doen: opruimen, zwemmen en wat aan haar moeder denken, hoeveel zij van haar houdt. Kleine dingen, uiterlijk en innerlijk. Die kunnen je leven toch wel goed in balans brengen. Ze doet ook een groot aantal dingen niet: daar zijn de boeddhisten wel goed in. In afzien van verlangens, begeerte. Meest opvallend is dat ze niet aan de hoge doelen wil werken, maar zich tot de kleine zaken beperkt.
In het derde en laatste deel komen drie dieren voor, alle drie wat raar: een hond met oren als omgevouwen beukenbladeren. Ik weet niet hoe die hond heet met te groot uitgevallen oren, die dus omvallen. Lijkt me een wat overbodige en niet succesvolle uitgroei van de evolutie. Dan een gans met een pluisje in de gaatjes van de snavel. Tenslotte een witte pauw liggend op een veld vol madeliefjes. Waarom? Hoeven we kennelijk niet te weten. 'Ergens bloedt een zon leeg'. Ook heel dramatisch maar die kosmische problemen van natuur en evolutie daar moeten we ons maar niet teveel mee bezig houden: de laatste zin is 'Ik hoef het niet te zien vandaag.'
In een kerkgebouw klinken vaak heel grote woorden: eeuwig leven, weg van waarheid.
De conservatief Bart-Jan Schuyt verweet deze week Wilders dat hij de sociale conditie van Nederland tot te grote apocalyptische dimensies had opgeklopt. Alsof het einde der tijden nabij zou zijn. Alsof het einde der tijden nabij zou zijn. Zoiets vinden we ook in de opgeklopte lange tekst van die Noorse massamoordenaar, met het vreselijke effect. Ik vind in dit gedicht een verademende nuchterheid, een oproep om het het wat rustig en nuchter te bekijken.

Rafels van de Religie

2011-07-17T07:00:00.000-07:00

Het is zomer, dus de officiële kerken doen het wat kalmer aan. Dit is de tijd van bedevaarten, midzomernachtgedoe en dat soort. Toch kwamen we de laatste weken wel erg veel creatieve spirituele zaken tegen.
Allereerst kwamen we er achter dat onze overburen, met name Lisette Doesburg op bijzondere manieren bezig is met de binnenkant van dingen en mensen. TenT in het Bos heet haar aanbod voor kinderen en andere groepen. Ook wel Kumararigpa, ook wel ELW Emotioneel Lichaamswerk. Ik heb alleen hun ladder geleend om het houtwerk aan de voorkant te schilderen. Nog geen andere trappen naar boven voorlopig.

Tweede mooie ontmoeting is met een beeldhouwwerk van Marijn te Kolsté, zwangere vrouw. Het staat op mijn zuidelijke fietstocht: naar Werkhoven, en via de noordelijke Lekdijk terug. We hadden het aan de zwangere Irene willen geven, maar het is er niet van gekomen. Vergeet niet even op die tekst hierboven in te klikken en zo die ontboezeming voor fietsers en wandelaars aan de Lekdijk te lezen.

Derde bezoek was gisteren aan het Comeniusmuseum in Naarden waar een kleine tentoonstelling beschermheiligen staat. De meerderheid zijn beelden uit kerken die zo'n 30 jaar geleden zijn weggedaan en nu in de verkoop zijn. Wij vonden het levensverhaal van de Hernhutter/Moravian Jan Amos Comenius indrukwekkend: meer sociale wetenschapper en pedagoog dan de filosofen Descartes en Spinoza uit zijn tijd. Dat hoort ook zo bij die praktische Moravische Broederschap. Via een tijdje Amsterdam heeft hij in de oude Waalse Kerk van Naarden een mooi grafmonument gekregen.

Comenius schijnt de eerste te zijn geweest die veel afbeeldingen bij het onderwijs gebruikte en zelfs een soort van geïllustreerde encyclopedie schreef/ontwierp. Hij past dus wel in deze beeldcultuur met zijn foto-blogs.

Dit was ongetwijfeld het meest curieuze beeld in Naarden: St. Pecunius, patroon van de bankiers stond er bij. Kost maar 450 gulden en als ik bankier was geweest had ik het zeker meegenomen.

Vierde uitstapje en ontmoeting was vandaag naar Amersfoort, Museum Flehite die een Maria-tentoonstelling hebben. Onder meer vanwege de Mariakapel die vanaf ca 1440 Amersfoort tot Maria-bedevaartplaats maakte. Het stierf niet uit na de alteratie van 1580 toen de protestanten gingen overheersen. Tot 1720 liep de bedevaart nog wel en daarna gingen ze maar naar Kevelaer. De kapel ontplofte in 1787 omdat die als kruitopslagplaats was gebruikt, dus staat alleen de toren er nog. Er waren talrijke mooie afbeeldingen van Maria, moeder van Jezus, maar bovenaan staat toch eerst nog een wenende Maria Magdalena, waarvan de tranen in parels veranderen.

Ten vijfde, maar wel de aanleiding om dit zo neer te zetten, was er ruim een week geleden de 50e verjaardag van Wilna Wierenga. Uit haar studententijd bij NBI kende zij Pete Pronk, die de academische theologie niet helemaal afgemaakt heeft, maar vooral via een verhalenatelier als kunstenaar van woord en gebaar zijn diensten aanbiedt. Wij waren dus enige uren in brabbeltaal, veel in gebaren en via gingen verhalen communiceren.

Pete Pronk noemt dat 'in tongen spreken', dabberen genoemd (naar Hebreeuws dabar< voor scheppend woord/span>, in de nieuwe bijbelvertaling klanktaal. Hij heeft er geen kerkje mee gesticht wel een eigen netwerk ook alweer!
Ik zal hier niet verder uitvoerig ingaan op die prachtige middag en avond. Dank je wel, Wilna, en natuurlijk ook Anton. Alleen nog een enkele foto hieronder, waaronder Anton Wessels met schoondochter en de stevige toren, bijna ondersteund door Eelkje Houtepen!

Mankementen van een Missionaris

2011-07-09T23:53:00.000-07:00

Antoon van den Ende (1910-2000) werd opgeleid als missionaris voor de SVD. Hij hoorde kennelijk tot de intellectueel sterkeren want zijn theologie-studie deed hij van 1932-6 in het Rome van Pius Xi en Il Duce Mussolini. In 1936 vertrok hij naar Flores waar hij secretaris werd van de Apostolisch Vicaris die een paar kilometer buiten de 'hoofdstad' Ende woonde, in Ndona, omdat in Ende vooral moslims woonden. In 1942-5 volgt een kamptijd, zwaar maar intellectueel wel bevrijdend door het intensiever contact met protestanten en ontwikkelde ambtenaren. Na vier jaar pastoraal in het zeer traditionele Larantuka (hier komen zeer gemengde berichten over hele grote vroomheid van de bevolking en allerlei grote plannen voor betere economische ontwikkeling), gaat hij in 1949 in Leiden indologie/Indonesische studies doen, waarbij hij ook bij Wertheim in Amsterdam colleges loopt.
Begin 1955 treedt hij in dienst van KASKI, het sociologische onderzoeksbureau van de katholieken kerk. Min of meer in dit verband heeft hij in 1953-4 al een ambitieus Floris-Welvaart-Plan geschreven, dat in sommige uitwerkingen ook wel een vorm van neo-kolonialisme wordt genoemd: vanuit het buitenland plannen maken om het aan grondstoffen, menskracht en kapitaal zo arme Flores toch eens een mooie welvaart te geven. Van maart 1956 tot november 1959 is hij nogmaals drie jaar op Flores, onder meer om een deel van het Welvaartsplan met Misereorgelden uit te voeren, vooral op gebied van gezondheidszorg. Maar veel blijft liggen.
Na terugkeer in Nederland, einde 1959 begint hij bij Misereor en later ook bij KASKI te werken aan wat uiteindelijk het zo ambitieuze Flores-Timor-Plan is geworden: ruim 350 projecten op gebied van landbouw, irrigatie, visserij, gezondheidszorg, die tussen 1965-1980 zijn uitgevoerd in Flores. Vaak met wisselend resultaat.
In deze periode heb ik zelf college Missionaire Planning bij hem gevolgd, najaar 1967 of voorjaar 1968. Hij kwam vaak te laat, (trein vertraagd) had zaken nauwelijks voorbereid, sprak over de lopende zaken bij indienen en verantwoorden van projecten. We besloten dat er iedere keer twee zouden gaan, een enkele keer was er niet één student. Zijn contract als docent werd niet verlengd.
In 1969 trouwde hij met een vrouw die hij midden jaren 1930 in Rome had ontmoet en met wie hij in contact was gebleven, Truus Krijgsman. Ze bouwen een huis in Hilvarenbeek en 'leefden nog lang en niet echt ongelukkig'.
Op verzoek van Truus, schreef Frans van Gaal, samen met Ton Thelen een biografie
Wat mij soms toch mankeert! Over de idealen, twijfels en tweestrijd in het leven van Antoon van den Ende, missionaris [1910-2000], Nijmegen:Valkhof Pers, 2010.
Toen ik enige tijd geleden, na een gesprek met Frans van Gaal, een eerste versie van het boek las moest ik wel even wennen: geen precieze referenties, geen noten, heel vlotte stijl, bijna zoals Heerkens zijn Ria Ragao schreef of Vroklage over Noyens. Maar dan geen hagiografie, integendeel, hier kom een gefolterde man naar voren, die enerzijds geen revolutie in de kerk wil en rustig zijn verzoek tot ontheffing van de celibaatsverplichting wil afwachten, maar wel ongeduldig is in de sociaal-economische ontwikkelingen waar hij veel te hoge verwachtingen van buitenlandse hulp en kerkelijke inspanningen heeft. Ondanks zijn Indonesische studiën dus net als Wertheim een kamergeleerde gebleven. Met veel te hoge verwachtingen van een maakbare maatschappij, die hij eigenlijk nooit van binnenuit heeft leren kennen. Je komt in het boek dan ook geen enkel diep persoonlijk contact met Indonesiërs tegen. Hij maakte wel plannen voor, niet met! Hij had ook nooit in de gaten dat ambtenaren wel het heil van het volk willen dienen, maar vooral hun eigen familie eerst veilig willen stellen. Afijn, dat was met lokale priesters ook vaak het geval.

De naam van Antoon van den Ende kom je niet tegen in een ander boek, dat van Joep van Gennip & Marie-Antoinette Th. Willemsen, Het geloof dat inzicht zoekt. Religieuze en de wetenschap [Hilversum: Verloren 2010], waarin twee bijdragen staan over SVDers en wetenschap. An Vandenberghe schrijft vooral over de ambities en grote resultaten van het werk van Wilhelm Schmidt die een antropologische traditie stichtte die bij de SVD via instituut en tijdschrift Anthropos nog steeds wordt voortgezet. Marie-Antoinette Willemsen bespreekt vier SVD-priesters: Paul Arndt (veel publikaties, vroeger nauwelijks gewaardeerd door missionarissen in het veld, nu door de SVDers vertaald en wel iets meer gewaardeerd), Bernard Vroklage, zo jong gestorven, Jilis Verheijen en vooral Kees Maas. De laatste publiceerde een literatuurstudie over het celibaat. Dat leverde hem in 1978 een magna cum laude op aan de lateraanse universiteit in Rome, maar tevens een kleine campagne tegen zijn persoon door conservatieve medebroeders die zijn terugkeer naar een docententaak in Flores blokkeerden. Maas kreeg openlijke steun van een aantal Indonesische bisschoppen maar de geruchtenmachine deed ondergronds zijn werk en 'leidinggevenden' concludeerden dat er onvoldoende draagvlak was voor een positie op een seminarie in Flores voor zijn persoon en hij moest ander werk in Nederland gaan doen. Hij was jarenlang nederlands provinciaal van de SVD, en heeft er nog steeds bestuurlijke functies. Maar over succes, al dan niet, moeten de geestelijken zich niet al te veel zorgen maken!

Lucas 17:10 servi inutiles sumus zullen ze wel vaker verzucht hebben. De Willibrord-vertaling noemt dat onnutte knechten, terwijl de kale Nieuwe Vertaling dan schrijft: Wij zijn maar knechten, we hebben enkel onze plicht gedaan. Maar volgens mij hebben deze mensen best een mooi, afwisselend en spannend leven gehad!

Schotland 6: Rosslyn Chapel en Edinburgh

2011-06-22T06:29:00.000-07:00

De laatste twee dagen waren voor Edinburgh. Het waren dagen met veel regen. Daarom gingen wij de eerste dag (vrijdag 17 juni) eerst nog naar Rosswyn Chapel, niet zo veraf omdat wij in Carberry Tower toch al buiten de staad aan de zuidoost kant zaten. De chapel is klein, maar alles is op schaal: propvol beelden (ook al heeft de reformatie nogal wat vernield, of is er uit voorzorg veel weggehaald). Er zit veel symboliek in en Dan Brown heeft in zijn Da Vinci Code de aandacht stevig opgeschroefd: tot 2005 kwamen er jaarlijks zo'n 10,000 bezoekers. In 2006 ineens een 180,000. Het bezoekerscentrum wordt nu uitgebreid, want met 2 toiletten lukt dat niet meer. Je mag binnen in de chapel (20x13 m. eigl gebouwd 1440-1480, als het koor van een kerk die veel groter moest worden). Hier alleen een foto van maquette en buitenkant in de steigers: er staan al genoeg mooie foto's van het geheel op internet!

Speciaal wat John Knox voor Simon Rae uit New Zealand, die Nederlands leerde voor zijn dissertatie over de geschiedenis van de Karo-Batak zending, maar zelf Schotse voorouders heeft en Principal; van John Knox College in Christchurch was. Op de Royal Mile zijn de meeste huizen uit de 18e eeuw. Dit 16e eeuwse is nu het John Knox museum en er staat dat hij daar gewoond is, maar dat schijnt allesbehalve zeker te zijn. In de winkel beneden, annex verhalencentrum voor liefhebbers van griezel, staat een hele muur met publicaties van de man. Wij vergaten om er wat te kopen. Het vriendelijke beeld is uit St Giles Cathedral. Ik vond Knox naar zijn beeld in Genève nogal koud en koel, als Calvijn. Maar hij schijnt toch een inspirerend figuur te zijn geweest. Wat meer over en van gaan lezen dus.

Nog een paar impressies van St Giles Cathedral, het grootste gebouw op de Royal Mile (met uitzondering dan van Edinburgh Castle, dat helemaal aan het einde en hoger ligt, eb van Parliament, ten zuiden). Bovenop de kathedraal staat een protserige koninklijke kroon, alsof het gebouw ook een politiek statement is! Interieur laat je even zoeken wat nu het schip, wat het koor is. Met het blauw dak is het schip voor de gewone gelovigen.
John Knox staat hier op een gebrandschilderd raam, terwijl hij een toespraak hield voor een neergestoken geestverwant. Die preek wordt als een van zijn allerbeste beschouwd. Het liet ons wel zien dat tussen 1550-1650 de Engelse reformatie net zo bloedig is geweest als de Duitse al vanaf de boerenopstand van 1525 tot de dertigjarige oorlog van 1618-1648 is geweest.

Adembenemd mooi in dat rare complex van aanbouwen dat St Giles Cathedral is, staat daar de Thistle Chapel, rond 1900 gebouwd in de rijkst mogelijk stijl van de (neo-)gothiek. Het gezelschap van 16 (of 30?) leden komt nog regelmatig bijeen. De koningin hoort er ook bij en dus vooral oude adel.

Buiten het gerechtshof staat een advocaat even zijn nicotinegehalte opp peil te houden. Want van oude gewoontes afkomen is in de Britse cultuur natuurlijk nog moeilijker dan elders!

Eigenlijk is het het grootste kasteel van heel Schotland: Edinburgh Castle. Prachtige gezichten op de stad daar diep beneden, want het ligt mooi boven de stad als het slot van Salzburg. En als de Akropolis in Athene, maar die is in Edinburgh weer elders nagebouwd. Bij de entree van Edinburgh Castle zagen wij de immense stellage die werd opgebouwd voor de jaarlijkse taptoe in Augustus: kras.nl organiseert daar aparte reizen naar toe, vier dagen op en neer per boot om die militaire show te kunnen zien. Ze waren al een heel eind met opbouwen van stevige tribunes voor 8.700 toeschouwers

Er zou natuurlijk nog veel meer op te nemen zijn. Hier alleen twee afbeeldingen die een beetje typisch zijn wat thema: hierboven allereerst Columba, de Ierse monnik die de grote pregrinatio is gestart die weij kennen als de missionering van Noordelijk Europa, vanuit Ierland naar Iona, Schotland en dan verder naar de Friezen van de Lage Landen en verder doorgaand.
Daaronder koningin Margerita, die netjes zit te lezen, terwijl de twee hofdames die naast haar zitten wel analfabeet zullen zijn geweest en alleen zitten te borduren.

Schotland 5: St. Andrews

2011-06-22T06:13:00.001-07:00

Op Iona is een helft van het piekleine eiland gedomineerd door de abdij. Maar als je voorbij de kleine heuvelrug bent aan de andere kant van de 2 km middellijn, zijn het de golfvelden. Meer nog wordt St Andrew door de golfcultuur gedomineerd: een van 's wereld meest beroemde goldbanen ligt aan de rand van het stadje, met hotels, restaurants e.d. Wij hielden onze lunch in een café dat zich speciaal op Amerikaanse golftoeristen richtte.

In Fort William hadden we de stoomtrein kunnen nemen, de heuvels in, zoals die ook voorkomt in de Harry Potter filmen. Dat hebben we dus gemist, maar vooral in de universitaire gebouwen van St. Andrew (Salvator College hierboven; we zagen ook het immens grote St Mary's College, nog steeds bekend om zijn theologische faculteit). Sommige studenten lopen in kilt rond, de oudere jaars ook wel met een eenvoudige gown: net a;ls bij het goldf spelen, houden ze in academicis van de oude tradities.

Saint Andrew was, als Keulen, Luik en Utrecht in de Middeleeuwen een stad die geregeerd werd door een bisschop. Er is meer van het kasteel-paleis overgebleven dan in Utrecht: een mooie ruïne van het Castle, terwijl van het oude bisschopspaleis in Utrecht niets over is, maar de verdedigingstoren natuurlijk wel, want dat is nog steeds de oude domtoren.
Wat de kerk/kathedraal betreft is in Utrecht maar de helft ooit ingestort door een tornado en heeft men dat maar laten liggen, zodat wij in Utrecht nog een halve domkerk hebben. In St. Andrew is er niets meer dan deze fantastische grote ruïne-tuin met restanten van kathedraal en het grote klooster eromheen. En net als in Iona en bij Loch Ness hadden we hier dus heel mooi en zonnig weer!

Schotland 4: Kastelen

2011-06-22T01:21:00.001-07:00

Bij een reis naar Marokko, alweer zo'n jaar of tien geleden, klaagde de reisleider dat er eigenlijk buiten de natuur en de markten van de oude steden (en een enkele stadsmuur en stadsplein) zo weinig te zien was: moskeeën mag je er als niet-moslim niet binnen, behalve die ene veel te grote van Hassan II in Casablanca en er zijn geen kastelen of paleizen open: die er zijn, worden door de koning gebruikt, waarbij het zelfs staatsgeheim is, waar hij verblijft. Die paleizen zijn van afstand ook niet echt zichtbaar.
Hoe anders Schotland: de kastelen en paleizen zijn gebouwd om in te wonen, maar toch vooral om indruk te maken. Helemaal boven het echte oude middeleeuwse aan de westkust bij Oban, Dunstaffnage Castle. Om de scheepvaart aan de westkust te controleren en een kleine militaire eenheid paraat te hebben.
Dan Blair Castle, de rijke landadel uit de 17e en 18e eeuw, die nog zo'n belangrijke plaats in Britse politiek, economie en cultuur inneemt.

Wie die dame en heer hierboven zijn, weten we niet meer. Die mensen uit de 18e eeuw kenden kun griekse mythologie beter dan wij, die nog wel christelijke heiligen kunnen herkennen, maar die klassieke figuren niet meer. Paul Davenport, oude studievriend schreef begin jaren 1970 bij Schillebeeckx een proefschrift met de titel Plato with a tincture of Christ. Dat was de Verlichtingsreligie: de klassieke oudheid als richtlijn, met een klein spatje evangelie er bij.

Van alle Griekse en Romeinse goden en godinnen werd Hercules door meerderen in de 18e eeuw gezien als de belangrijkste om je mee te identificeren: die krachtige figuur die alles kon opruimen,opbouwen en vijanden uit de weg kon ruimen. Twee jaar geleden zagen wij in Kassel bij het grote paleis-kasteel het Herculaneum, een grote zuil met Herculesbeeld, bovenaan een grote trap waar enkele malen per week het water van een stuwmeertje in geleegd werd, via een ingenieus trappen en sluizen-stelsel, als een grote zuivering van een super Augias-stal.
In Blair Castle is een Hercules Garden, geheel ommuurd, deels fruitbomen, gras en bloemen, watertjes in het midden, her en der wat beelden. Hercules staat op het hoogste punt, maar wel net buiten de tuin, die hij in de gaten kan houden. Hoort hij er zelf als halfgod dan niet echt bij?

Een ander deel van de tuinen van Blair Castle is het Diana's Grove, het bos van Diana (met immens hoge bomen, van enkele soorten de hoogste exemplaren van heel Engeland. De elegant koningin van de jacht staat weer gerestaureerd (die beelden gaan natuurlijk ook wel eens kapot) in het centrum van dit jachtbos. Wat dat betreft doen de griekse goden en godinnen het daar beter dan de min of meer christelijke kapel!

Schotland 3: een zondag in het niet-zo religieuze Glasgow

2011-06-21T08:29:00.000-07:00

Ons hotel stond vlakbij een burg over de Clyde, waar de grootste moskee van Glasgow stond op een heel groot terrein. Met school, ontmoetingsruimte, parkeerruimte (UKL 4.00 per dag en wij betaalden 14.00 in een overdekte gerage) en aangepast met zegenwensen voor iedereen in de hele stad.

Op weg verder naar de kathedraal kwamen wij langs twee aardige winkel. Boven de missionaire bedoening die oproept tot traditioneel christendom. Er was ook heel wat Army of Salvation in Glasgow en vooral in Edinburgh. Pal daarnaast was een winkeltje van de Brahma Kumaris. Toch nog een wat levendige reli-markt.

Kerken zijn nooit mooier dan wanneer ze in gebruik zijn. Wij dus op zondagmorgen 11.00 naar de Cathedral, nu door de Church of Scotland geleid. Het was Pinksterzondag en viering van 400 jaar King James vertaling van de bijbel, eucharist, belijdenis, een mooi koor, afijn helemaal volledig. Chancellor van de university of Glasgow was er ook bij want hij had een originele copie van de 1e druk avnd e King James uitgeleend. Die lag wel op een mooi doek dat uit West Afrika (Ghana dachten wij) kwam. Kerkbestuur allemaal in rokkostuum, dames in het zwart en wij in onze toeristenkloffie, met rugzak e.d.

Rond, of eigenlijk naast de oude abdij-kathedraal van Glasgow is een kerkhof, deftiger dus een necropolis, voor de rijken van Glasgow sinds 1830. Veel obelisken en we dachten dat dat wel vrijmetselaars zouden zijn geweest. Maar boven iedereen torent toch uit de overal in Schotland zo aanwezig John Knox. Op een veel te hoge pilaar.
Knox kijkt naar het oude huis van de abt, bisschop, nu religie-museum en heel erg interreligieus ingericht met prachtige voorwerpen. Is dit geen schattige combinatie, de jonge Krishna, baby-Boeddha en de jonge Jezus! Na de zwaarwichtige dienst in de kathedraal was dit museum even een opluchting. Gericht op jeugd en op de niet-christenen in de grote stad. Let bij die drie godenkinderen ook nog even op de fotograaf die even zichtbaar op de achtergrond mee staat te kijken!

Een van de mooiste kerken die we zagen we de Rooms-Katholieke kathedraal. Redelijk klein maar wel degelijk in oude natuursteen. Rond 1900 gebouwd voor Italiaanse, maar vooral Ierse immigranten en sinds kort was er een bijzonder kunstwerk in de binnenplaats, ter herinnering aan de Italiaanse gevangenen die in 1940 waren afgevoerd naar Ierland om daar als krijgsgevangenen vast te ziten, maar hun boot was getorpedeerd door een Duitse boot, voor de kust van Dublin. Het was een stel spiegels met mooie teksten erin. Tevens om jezelf te spiegelen en zo komen Paule en Karel hier ook nog weer eens voor!

Schotland 2: Een oude kerk

2011-06-21T08:05:00.000-07:00

Is Paule dan bij de nonnen ingetreden? Is het oude en zelfs deels vergane niet mooier dan het niet te temmen jonge en nog zo actieve? De eerste dag van onze reis naar Schotland bezochten wij een van de border abbeys die nu vervallen schoonheden zijn: dit is Melrose, gesticht door de trappisten en een van de rijkste van het gebied. Ooit tenminste.

Alles op Iona is begonnen met Columba, de eerste monnik die er in 560 ongeveer aankwam. Ze bouwden de abdij (hieronder!) stevig uit om het tot een opvang voor bedevaartgangers, nu toeristen dus, te maken. Hierboven staat uw kroniekschrijver voor de ruïnes van een nonnenklooster. Ook heel mooi!

De kooromgang in Iona. Dit is deels een nieuw stuk: mooie pilaren en een beeld van Gods vuur, duif, Geest, een vrouw (kerk? Maria?). Vanwege de vele bezoekers van Pasen tot September was de hele benedenverdieping voor de toeristen en bij de korte tienminutendienst om 14.00 waren alleen maar toeristen en een vrouwelijke voorgangers aanwezig. Iona is deels politiek (in een kort preekje kwam zowel de Palestijnse kwestie, Israël, Zuid-Afrika, verzoening en milieu) ter sprake, maar ook stevig Jezus-gecentreerd. Minder jeugd,maar ja, het is ook een heel lastige trip naar Iona.

Voor ons is Schotland het land van de vrije clans van de higlands, in strijd met de adel en vooral de britten van het zuiden; abdijen en kastelen. Het is ook het begin van het christendom in noordelijk Europa, want vanuit Ierland kwam het via Iona naar Schotland, Engeland en zo verder naar de Friezen en andere volkeren van Noord-Europa. Willibrord kwam ook via Iona. Maar ook nogal wat formele religie en vooral bij de kastelen lijken de kapelletjes er weinig toe te doen. Dit is de kapel bij Blair Castle, een mooie ruïne dus. Temidden van prachtige seqoia's liggen daar de leden van de familie van de Earl of Atholl begraven. Toch ook mooi zo!

Bij ons laatste hotel (was wel even zoeken, zo'n vijf km buiten Endinburgh in een gehucht dat niet op Tomtom stond!), bleken we bij een landgoed verzeild geraakt te zijn, nu omgebouwd tot hotel/bed and breakfast, waarbij ook een kapel was, in 1965 gebouwd tot eeuwige gedachtenis aan mevrouw hobbit... maar nu leeg: in te richten zoals je wilt voor degenen die het complex afhuren voor een mooie bruiloft! Carberry Tower was prachtig, maar we hadden er wel een pieklein kamertje!

Schotland 1: reizen

2011-06-21T04:49:00.001-07:00

We hadden een reis geboekt via kras.nl. Fly and drive, nou gereden hebben we: de eerste dag meteen al na aankomst in de miezer en daarna echte regen naar de oude abdij van Melrose, bloeiend in de 12e eeuw, daarna in de 16e echt gesloten en in verval laten verkommeren. Wij dachten vaak aan die protestanten die geen grote kerken nodig hebben: zo gauw er meer dan 100 mensen zijn, begin je met iets nieuws. In Utrecht hebben ze de dom ook laten verkommeren en zo waren er veel in Schotland. Maar helemaal eerst kwam het meest Schotse dat je je in kunt denken: doedelzakken, kilt-rokjes, militaire toestanden, want in Melrose was het eerst Queens Birthday en dat werd dus zo gevierd! Die abdij klaten we elders nog wel zien.

Onvermijdelijk in de bebouwde delen zijn natuurlijk al die grauwe natuurstenen, vol met mossen en van dichtbij ook heel veelkleurig. Paule hier als een bijna-roze episcopalian voor zo'n mooi stukje oud.

Er zijn allerlei soorten van cultur en historie in Glasgow: de majestueuze middeleeuwse kathedraal, het grootse imperium van 1800-1900 toen Glasgow de 2e stad was van Britain, toen het machtigste rijk ter wereld. Dat is het pompeuze in de binnenstad en de verloederde fabrieksterreinen en werven aan de rand. En dan een klein beetje modern. Bij een wandeling langs de Clyde (en Kras.nl had ons in een hotel in het centrum gezet, geschikt om meteen wandelingen te gaan maken) kom je dat allemaal heel dicht op elkaar tegen en daartussen veel lelijks en armetierig.

Vanuit Glasgow reden we via Loch Lomond naar Inveraray-Oban-trip naar Iona, dan via Loch Ness naar Kingussie, in het midden van de Highlands. Dan via Saint Andrew terug naar Edinburgh. Dat wat de grote lijn betreft.
Hierboven Loch Lomond, op een maandagmorgen net na de regen en daaronder zo'n schattig huisje met tuinkabouters en knussige aankleding. Dan zeiden we tegen elkaar: toch lieflijk Hobbitland en we keken uit naar Bilbo Balings!

Geen kasteelpark is volledig zonder een aantal Wellingtonia, die in de USA seqoia of Giant Redwood worden genoemd. Hier staat Paule bij een exemplaar in Inveraray Castle, thuisbasis van de machtige Campbell clan.

In veel gebieden zagen wij eigenlijk maar twee soorten bloemen: gele brem en dan die overdaad aan paarsen rododendron, maar hier een prachtig grasveld met meer geel van bloemen dan groen van gras. Daaronder zit Karel te wachten op de boot/ferry terug van Iona naar Mull. Lekker goed weer deze dag en over Mull gingen wij met de bus dus verbazen over dit lege land en zijn gelijkmatige schoonheid.

Hierboven het Lago Maggiore van Schotland: Loch Ness, zo lieflijk als het hier ligt. Speciaal dus genomen voor Stijn. Een smal meer van 40 km lang, met veel water, maar die dag hadden wij mooi zonnig weer en het was een fantastische wandeling in de omgeving.

Tot slot: Edinburgh. De hoofdstad, kleiner en compacter dan Glasgow, ook met meer traditie. Daar wordt het deftige rugby gespeeld, terwijl ze in Glasgow voetbalgek zijn. De stad heeft een aantal stevige heuvels, diep dal tussen de middeleeuwse en de 18e eeuwse New Town, een soort akropolis met quasi-Athene outlook. Buiten dit bijzondere centrum van de Royal Mile en die New Town is er niet zoveel bijzonders.

Een Kleine Koran

2011-06-21T03:01:00.000-07:00

Vorige maand is het uitgekomen: het boek van Gé Speelman en de vaste kroniekschrijver van dit blog, Karel Steenbrink.
Even iets over de voorgeschiedenis: in Eindhoven heb ik in het voorjaar 2009 een cursusgegeven onder de titel De boodschap van Mohammed. Tekst en commentaren op de 2e soera of 'Een Kleine Koran'. De deelnemers aan de HOVOserie 'Het gezamenlijke spirituele erfgoed van christendom en islam' waar (voor een deel) niet tevreden met 3 cursussen en dit werd no 4. Ik bewerkte de vertaling wat, zodat er meer ritme en een zacht of flauw eindrijm in zou komen. En vooral een commentaar voor niet-ingewijden.
Toen ik daarop in het seizoen 2009-2010 in Kampen de colleges van Volker Kuester deels overnam, vroeg collega Gé Speelman of wij niet samen een boek over de Koran konden publiceren. Ik zei: "Prachtig. Doen we. En ik heb mijn stuk al af!" Gé Speelman schreef dus een handzame inleiding op de Koran in het algemeen en mijn HOVO-tekst staat nu van bladzijde 61-153 in dit nieuwe boek.
Hieronder de flaptekst:
De Koran is een veelbesproken tekst. Al 14 eeuwen is het de basistekst van de Islam, de religieuze beweging die na het christendom wereldwijd de meeste aanhangers heeft. Voor buitenstaanders is het niet meteen een toegankelijke tekst. In dit boek is gekozen voor het langste van de 114 hoofdstukken of soera van de Koran. Deze tekst toont de veelzijdigheid van de Koran in al zijn rijkdom: verhalen over de vroegere profeten: Adam (die geëerd door de engelen op de titelpagina staat/ligt), over Abraham, Mozes, David, Jezus, maar ook gebeden, polemiek met joden, christenen en aanhangers van de oude Arabische religie, voorschriften voor het verrichten van het gebed, mooie ethische aansporingen en gebeden. Deze tekst wordt hier van een commentaar voorzien zoals ook een bijbelcommentaar geschreven wordt: met historische en taalkundige toelichting en een overzicht van verschillende interpretaties en tevens bescheiden toepassingen. Immers, deze oude tekst blijft in de moderne tijd ook de aandacht vragen. Daarom: neem en lees! Niet zomaar één vers uit de context gehaald, maar een grote passage, die in totaal 7% van de hele Korantekst is.

Mutatiesprong van B16

2011-06-21T02:28:00.000-07:00

Tussen de reizen door even twee boekbesprekingen. Eerst van Joseph Ratzinger, die intussen is gekozen tot Paus Benedictus XVI. Ik had het eerste deel van het Jezusboek al, nu heb ik dus het 2e deel in vertaling gekocht: Jezus van Nazareth, deel II van de intocht in Jeruzalem tot de opstanding,Tielt:Lannoo, 2011, 278 bladzijden in grote letter, grote spaties en mooi gebonden. Ik ben achteraan begonnen, het verhaal van de verrijzenis, of eigenlijk verhaal van het lege graf dat gezien is en daarna de ervaringen van verschijningen. Hoe waren die verschijningen? Volgens Henk-Jan de Jonge, hoogleraar Nieuw Testament uit Leiden, kwamen die verschijningen omdat de leerlingen verwachtten dat het niet zomaar afgelopen kon zijn met Jezus. Daarom kregen zij visioenen en verschijningen van Jezus. Dat was iets wat hoorde bij het joodse verwachtingspatroon van die tijd. Zoals Maria verschijnt aan katholieken, die dat soms verwachten (Lourdes, Fatima, Merdjugorje), terwijl ze nooit aan protestanten en al helemaal niet aan hindoes verschijnt. Het Marcus-evangelie eindigde aanvankelijk met de verwarring en in latere aanvulling is daar dan een kleine serie verschijningen aan toegevoegd.
B16 ziet dat heel anders. Hij beschrijft op blz. 220 dat de verschijningen totaal onverwacht waren, iets 'waar ze gaandeweg moesten thuiskomen', waar ze dus aan moesten wennen. Niet aan de dood, maar aan die verschijningen. Niet de herlezing van teksten uit oude testament, maar juist die fysieke verschijning zou het verrijzenisgeloof hebben veroorzaakt. (220-221) Dat is een keuze, zoals er een aantal intellectuele keuzes in dit hele boek zitten.

De verrassendste keuze vond ik wel de beschrijving van de verrezen Jezus. Ik vond het vroeger maar zielig: Jezus en dan ook nog later Maria, met lichaam (en ziel) in de hemel, waar verder niemand met lichaam in was (want engelen zien er op de schilderijen wel mooi uit, maar zijn ook zonder fysiek lichaam). Die twee in zo'n grote hemel en alleen, wachtend op de rest van de mensheid die zich dan zou moeten voegen. Wel anders: op blz. 244 spreekt B16 over een mutatiesprong: we kunnen de verrijzenis zien als een radicale 'mutatiesprong', waarin een nieuwe dimensie van het leven, van mens-zijn zich openbaart. Hoe we ons dat moeten voorstellen? De materie wordt tot een nieuwe wijze van zijn omgevormd. De mens Jezus behoort nu, ook met zijn lichaam, helemaal de sfeer van het goddelijke en van het eeuwige toe. (blz. 244) B16 verwijst naar Tertullianus, maar mij riekt het een beetje naar een nieuwe vorm van adoptianisme. En het blijft natuurlijk toch speculeren. Wel mooi bedacht. En dank zij de bijzondere auteur, vrij van ketterij!

Maar de enige echte mutatie die wel empirisch vastgesteld kan worden, is die bij de leerlingen en volgelingen van Jezus. Door het verrijzenisgeloof hebben zij het christendom in de wereld gezet als een geestelijke gids. Die mis zelf ook wel eens verdwaald, maar dat maakt de reis vooral spannend. Over de mutaties van Jezus zelf valt verder weinig vast te stellen.

Barcelona's oude kathedraal

2011-05-04T21:50:00.000-07:00

De oude middeleeuwse kathedraal van Barcelona is gebouwd om een romaans en wellicht visigothisch eerder bouwwerk te vervangen. Het is breed, erg druk en vooral versnipperd. Door dit koor kun je bijna nergens goed naar het altaar kijken. Wel verbijsterend rijk.

De buitenzijde van de kooromgang heeft een aantal afbeeldingen van de marteling van Eulalia, die als meisje van 12-14 de marteldood gestorven zou zijn. Hier vallen eerder de gezonde vormen van de jonge vrouw op dan het vreselijk effect van de marteling.

Dit is dus veel te rijk en triomfantelijk, de dood van de arme Franciscus Xaverius voor de kust van China op een klein eilandje.

Toen vonden we deze schilderijen, wat groot uitgevallen iconen, ineens veel mooier dan de drie-dimensionale beelden die veel protseriger en minder spiritueel zijn dan deze tweedimensionale visitatio, bezoek van Maria aan Elizabeth: beide vrouwen zwanger, de een van Jezus dan andere van Johannes de Doper.

Karel V schijnt de ridders van het Gulden Vlies in 1521 naar Barcelona geroepen te hebben voor een meeting, intensivering van contacten, waarschijnlijk ook wel een poging om controle over zijn veel te grote rijk te krijgen en de heren te imponeren. Dit koor staat midden in de kathedraal, eigenlijk belachelijk verstorend. Gaudi heeft in de kathedraal van Malaga dit monstrum verwijderd, wel de mooie stukken langs de kant gezet. Maar dat zou hier niet kunnen want alle zijden van de kathedraal staan al helemaal vol met grote kunstwerken. Het is een soort kerk-in-de-kerk. Doet denken aan de bonbonnière die een tijd in de Dom van Utrecht stond, maar dat was praktisch: een houten binnenkapel in die veel te grote kerk. Dan kon je inde winter een stuk toch nog goed verwarmen. Nu maakt deze constructie de tweedeling tussen clerus en leken helemaal duidelijk: het echte gebeurt alleen voor de incrowd.
En dan is er tussen dit koor en het priester- of hoogkoor ook nog een heel grote trap van de crypte van Eulalia. Een gebouw bestaande uit vele kamers dus.

Alle stijlen bijeen in deze kerk (behalve modern: daarvoor moet naar de Sagrada Familia). Een nette afbeelding van de doop van Jezus in de Jordaan. Mooi beeld, niet opzienbarend.

Sagrada Familia 1. Geboorte, de noorder ingang

2011-05-04T21:19:00.000-07:00

Een uit de hand gelopen goed idee? Zoals Rossini en Verdi toch ook wel een mis aan hun muzikaal oeuvre wilden toevoegen, moest Gaudi ook wel aan een kerk werken. In feite heeft hij aan meerdere gewerkt, maar deze werd zijn grootste project, nog steeds niet klaar. Drie portalen met ieder vier torens van zo'n goede honderd meter hoog. Dan nog een veel bredere boven het hoogaltaar en tenslotte de brede en 174 meter hoge Christus-toren boven het centrum. Twee series van vier zijn al klaar, boven de noorder en zuider ingang. We kijken hier vanuit zuiden naar de grote kerk, in 2011. Wie weet ziet hij er over tien jaar heel anders uit, verder voltooid al weer. Het is nu eigenlijk al vooral een bedevaartsplaats voor museumkijkers geworden. Een uur lang wachten in de rij om je in een redelijk volle kerk te storten, die evenwel zo groot is dat je er met 1500 rustig kunt rondkijken en -lopen.

Dit is de geboortekant, de noordzijde met een serie beelden die van annunciatie, geboorte, vlucht naar Egypte, tot een huiselijk leven van een timmerman in Nazareth hebben geleid.

Altijd goed voor spectaculaire beelden, de kindermoord van Bethlehem

Dit beeld hoort eigenlijk bij de verheerlijking, de oostkant, zou je denken. Gaudi heeft het toch in de 'klimwand' van het geboorteportaal gezet, deze kroning van Maria.

Er is niet zoveel kleur bij de geboorte-ingang. Daarom valt deze cypres des te meer op: paradijsboom, boom van het eeuwige leven (Cypres blijft altijd groen!), en dan met die fantastische vogels erin. Het maakt deze kerk ineens tot een heel andere, kleuriger dan wat we van waar ook maar kennen.

De engelen bij het geboortefeest van kerstmis zingen hier niet alleen. De beeldhouwers hebben lol gehad in het uitbeelden van veel muziekinstrumenten. Er zit ook een schitterende bij met harp, maar ze kunnen niet allemaal op de blog. Hier alleen de viool en de fagot.

In tegenstelling tot de evangelisten binnen, die allemaal vleugels hebben, zien we hier een jongeman, zonder vleugels de annuntiatie, boodschap brengen aan Maria. We hebben de laatste jaren enkele moderne kathedralen en andere nieuwe kerken gezien. San Francisco, Los Angeles, de kerk met het tranende Mariabeeld van Syracuse. Vooral in Los Angeles waren er beelden die de heiligen een hedendaagse uitstraling wilden geven. Dat 'gewone' zie je hier ook wel. Maria en de engel zijn heel aards, niet zo etherisch als de gothische of neo-gothische beelden.
Opvallend is de rozenkrans die er hier in is verwerkt.

Jozef was een timmerman (Mt 13:55, tektoon, wordt ook wel vertaald als architect/aannemer/bouwer) en Gaudi zat ook in dat beroep. Hier dus een mooie uitbeelding van dat familiebedrijf.
Ik blijf me verbazen over de windrichting: de kerk is naar het westen gebouwd,
Is dit een Bijbel van de Armen, biblia pauperum? Nou, zo arm ook weer niet en het is nu vooral een domein van toeristen. Er was enige weken eerder een brandje geweest en toen moesten de 1500 bezoekers snel geëvacueerd worden. Als ze 1.5 uur blijven, komen er dus 1000 per uur binnen, maakt zo'n 8.000 op een dag. Die betalen 12-15 euro, dus de 8 loketten vangen per dag 100.000. Geeft een weekopbrengst van een half miljoen ofwel een jaaromzet van € 25 miljoen. Daar moeten dan 300 medewerkers van betaald worden, plus materiaal. Er zijn ook grote sponsors. Naar verluid heeft voor Fuji de laatste decennia veel geld bijgedragen.
Maar nog meer over die Biblia Pauperum: het is eerder een katewchismus in steen, een symbolische, narratieve samenvatting van de belangrijkste geloofspunten. Opvallend is dan ook wel dat van Jezus vooral geboorte en lijden worden weergegeven, als in de brieven van Paulus. De predikende en genezend rondtrekkende godsdienstige vernieuwer, die zien we hier niet. Niet de parabels, niet de twistgesprekken met de Joodse rabbijnen, maar het kosmische drama van incarnatie en passio tot bevrijding en voltooiing.

Sagrada Familia 2. De zuidzijde

2011-05-04T07:39:00.002-07:00

De twee ingang (van de drie) is ook al af:de passie van Jezus. Centraal hierin is de afbeelding van de doek van Veronica, die ook in detail staat. Dit is de ingang van de zuidzijde. Aan de oostkant moet nog de Verheerlijking, de Glorie, komen. Daar wordt nog stevig aan gewerkt. Het is me nergens duidelijk geworden waarom de kerk naar het westen en niet naar het oosten is gericht. Na het 2e Vaticaans concilie is de richting van het altaar wel omgedraaid en zou dit dus wel kloppen, maar zou Gaudi dat al zi'n 80 jaar geleden hebben voorvoeld?
Eigenaardig is dat het hier nog niet om de echte bevrijding en verheerlijking gaat, want de zuidzijde heet passio, dus echt lijden, ook al hangt een Verrezen Messias wel wat waaghalzerig in de lucht.

De Judaskus hier, met een duivelse slang nog erbij.
Het matrix-vierhoek toont een serie getallen die opgeteld horizontaal of verticaal allemaal op 33 uitkomen. Die leeftijd van Jezus moet dus ook wel iets als een volheid betekenen.

Dit is ook zo'n ietwat hoekig beeld, als het meeste bij de zuidingang, de lijdensverhalen, gemaakt door Josep Subirachs (geb. 1927, werkte hieraan vanaf 1987) en is volgens de tekeningen van Gaudi. We zien hierboven de vrouw die Petrus vraagt of hij Jezus kent en bij hem hoort. Petrus ontkent, de haan kraait.

Ik heb natuurlijk teveel foto's gemaakt, of in ieder geval ook behouden en toch ook maar veel hier op gezet. Van zo'n kerk-als-mandala kun je bepaalde dingen makkelijk herkennen: de vier evangelisten in de gewone afbeeldingen (al hebben alle dieren en de mens van Matteüs vleugels), er zijn de apostelen, brood en wijn, ook wat van de deugdenleer: vier kardinale en bij de geboorte-ingang de drie goddelijke, Gloof-Hoop-Liefde. Overweldigend is het licht (we hadden ook wel een mooie dag, in mei, tussen 10-13.00).

Er wordt ook binnen de kerk nog aan heel veel gewerkt. De hele serie kapellen rondom het hoofdkoor is nog niet af en niet toegankelijk. Daar zullen ongetwijfeld meer beelden komen, maar het sacrale schema is klaar. Hier links voorin een werker die het plastic van de afdekking op zijn plek moest brengen. Spectaculair!

Dit is het centrale beeld ahcterin de kerk, vreemd genoeg dus aan de oostzijde. Het ziet eruit als een menselijke figuur die in negatief is uitgebeeld, alsof de echte inhoud eruit is getrokken. Het moet Sint Joris zijn, maar hier is er ook al geen draak meer bij, de held is klaar, het zwaard rust op de grond. Waarom dit beeld van Joseph M. Subirachs zo gemaakt is? Ons boek van Albart Farges & Pere Vivas, Sumbolology of the Temple of the Sagrada Familia geeft geen uitleg. Ik vond elders dat hij voor Montserrat een soortgelijk beeld van deze christelijke strijder heeft gemaakt.

In de buurt van de verlossings-ingang, de zuidkant dus, staan deze twee kelken: voor brood en wijn als eucharistische symbolen, het belangrijkste christelijke ritueel (waar wel een gewijde voor nodig is; anders dan in de islam kunnen belangrijke rituelen alleen met clerus plaats vinden). Er is hier prachtige kleur, zoals ook wel bij de huizen en andere gebouwen van Gaudi, maar in het geheel van de kathedraal is erg bescheiden met kleuren gewerkt. Modernistische gevels zijn soms protserig, oppenkast, edelkitsch zelfs en we konden het ons best indenken dat er tussen 1880-1920 veel in gebouwd is, maar toen vond men het ook wel genoeg.
Deze foto's konden we (net als die van de Verrezene van bovenaf) maken omdat we met een lift in een van de pilaren omhoog waren gegaan. Dat is een riskante onderneming: nogal wet slaat de schrik van de hoogte, enge trap naar beneden, zo op het hart dat ze meteen veilig in de lift terug willen. Het is een fantastische beleving om het kolossale van de pilaren (te beleven je loopt door een buitenkant van één pilaar terug, zo groot is alles) en de buitenmenselijke proporties en hoogte van dit gebouw. Paule vond het uitermate eng en was helemaal bevrijd toen ze beneden kwam. Ik had wel uren willen blijven kijken.

Een laatste blik op de Sagrada Familia vanuit een andere Gaudi-icoon, het park Guëll, een steile helling, bedoeld om 60 luxe villa's in te gaan bouwen. Alleen de publieke zaken als kerkje, markt, portierswoning, muur van deze gated community zijn gereed gekomen en mooi genoeg.
De Sagadra Familia is niet dominant voor heel Barcelona: in de avond is de toeter van de Torre Agbar (Augua Barcelona, waterleiding) veel meer spectaculair. Bij de kust staan ook prachtige gebouwen, zoals die spectaculaire koperen vis en wat torens, een ervan in de vorm van een zeilboot. De basiliek staat ook een eind uit het echte centrum, rond de grote winkelstraten.

Draken, duivels en andere gedrochten in Barcelona

2011-05-01T07:29:00.000-07:00

Ons viel in Barcelona op dat de openbare ruimte, de publieke gebouwen, geen enkele verwijzing naar het christendom hebben. De kerk zijn, behalve de Sagrada Familia, ook aan de buitenkant erg schaars in christelijke symboliek. Er zijn wel ongelooflijk veel draken en verder wat dames en heren uit de Griekse mythologie of wat daarvoor doorgaat. Barcelona is daarin geen uitzondering. Bij enig nadekne is het wel komische die talrijke verwijzing naar godinnen van wijsheid, dapperheid, durf of doorzettingsvermogen en riviergoden in dit land dat nu wel heel weinig met die grieks-romeisne oudheid heeft

Een van die rare godheden bij de grote fontein is wel Neptunus. Hij en niet de beschermheilige van de schippers, Nicolaas, is zichtbaar in de openbare ruimte. Nicolaas zagen we alleen in de kathedraal en in het museum, middeleeuwse afdeling. Zo gaat dat in het dan weer republikeisn/socialistische of zelfs bijna-communistische, dan weer zo katholieke Spanje. Net als de naturisten op het srand: her en der wat stevige oudere heren

Voor die wereldtentoonstelling van 1887 werd een groots restaurant gebouwd in stijl van een middeleeuws kasteel-paleis. Het bleef staan en is nu een museum voor zoologie of zoiets en daar horen deze drie draakjes kennelijk bij. Het gebouw heet nu Castell dels Tres Dragons.

Te midden van deze griezels ook nog wat engelen bij de ingang van de grote middeleeuwse kathedraal. In negen koren verdeeld, maar hier eigenlijk allemaal naamloos, anoniem.

Zo maar ergens langs die grootste winkelstraat, de Ramblas, zagen we ineens deze engerd: komisch eerder dan echt angstaanjagend!

Het privé paleis voor de rijke Guëll familie was helaas dicht, maar deze ellendige draak komt er wel bij!

De duivel is de evenknie, of liever de tegenstelling van de engel. Het is het dier van de aarde en de onderwereld, terwijl de engelen vliegen en van boven komen. Op de buitenkant van de sagrada Familia vind je ze dan ook als draakjes, salamanders, kikkers, varanen en vooral fantasiebeesten. Ik heb er nog veel meer gemaakt, want we stonden ruim een uur aan die fantastische buitenkant te wachten en hadden dus alleen tijd om tussen het doorschuifelen van de rij nog weer eens wat moois of griezeligs of prachtig vast te leggen.

Bij de Sagrada Familia wordt het allemaal nog wel ingetogen gehouden wat kleur betreft, maar in het misluke wooncomplex (voor de rijke, goed ter been bedoeld) Parc Guëll komen de meest kleurrijke voor!

In het Museum van Catalaanse kunst zagen we heel veel altaarstukken. De een nog mooier dan de ander. Nogal wat met griezelige duivels. Hier eentje ervan. Griezel ervan!

Barcelona als achtergrond

2011-05-01T07:06:00.000-07:00

Van 26-30 april 2011 gingen wij naar Barcelona. Grootse mediterrane stad met weinig romeins verleden (alleen onderste stukken van een serie bouwwerken), nauwelijks iets uit de Visigothische tijd van 450-700, niets uit de korte islamitische periode, maar wel mooi later middeleeuws werk. En voor natuurlijk de periode 1880-1930, toen een sterk hang naar classicisme een evenknie kreeg in die gekke modernisten met hun veel te drukke versieringen, zowel in de kleuren als in de vormen. Om alvast even te wennen hierbij wat algemene beelden, te beginnen bij een terras: het was fantastische weer en dus veel buiten zitten (trouwens: wat hebben we ook gewandeld daar, want een stad zie je vooral te voet).

De tweede (volle) dag van ons bezoek was helemaal gewijd aan de sagrada Familia, eerst lang in de rij en dan de kerk zelf. En dan even afkicken bij het Parc Guëll, wel leuke grappen, maar net als de andere huizen toch een verzameling modernistische frivoliteiten vergeleken bij dit grootste werk.

De ontwikkeling van Barcelona wordt vastgeknoopt aan enkele belangrijke jaartallen: 1887 de wereldtentoonstelling en 1992 de Olympische Spelen (vlakbij ons hotel). Maar ook in 1929 was er een wereldtentoonstelling, waarvoor in het Montjuic heuvelgebied aan de zuidwest kant een kolossaal museum werd gebouwd, in erg kitcherige klassicistische stijl. Maar ze hadden er een fantastische verzameling kerkelijke kunt uit de middleeeuwen: de ene na de andere zal met altaarstukken. Daarom kan Utrecht met Catharijneconvent of Centraal Museum een puntje aan zuigen!

Paule vond het maar raar: de kerk Sagrada Familia heet een temple in het Spaans. Maar om even af te kikken van die religieuze afbeeldingen binnen hier een plaatse van de grote voetbaltempel van FC Barcelona.

La Corte Ingles heet het grote warenhuis (op zes plaatsen in de stad te vinden, maar doet hier vele dingen wat groots. Hier een leuk probeerseltje op een roltrap.

En het eindigt toch nog een beetje clair-obscur op een terras bij Placa Catalunya. Heerlijk zitten en kijken daar al vielen ons de tapas wel wat tegen: ingewikkeld te bestellen, lang wachten en zo heel bijzonder ook weer niet. De worstjes wel erg vet, de kroketjes leken wat op de perkedels van onze kokkie uit Yogyakarta, Ndari. Maar wat wil je: heerlijk zitten daar in die grootste stad. Fonteinen, van die belachelijke blote dames met de rok op de heupen, maar de mooiste zit gewoon op een terrasje!

Abdullahi an-Na'im on Indonesia

2011-04-12T04:41:00.000-07:00

My first ecnounter with a writing by Abdullahi Ahmad An-Na'im was on the campus of UIN (then still IAIN) Sunan Kalijaga in Yogyakarta. There were two heaps, each with some 20 copies of the translation of his book Dekonstruksi Syari'at. It is a well written argument for a reinterpretation of shari'a formulations, especially with regard to women and religious minorities. Basic idea is that the rulings of the Qur'an are partly from the prophetic period in Mecca, partly from the Medina period of Muhammad's life when he was a politican and had to make compromises.
Recently I bought the latest book, Islam, and the Secular State. Negotiating the future of Shari'a (Cambridge, MA and London: Harvard University Press 324 pp.). I was somewhat disappointed by the content. First about the general or international thesis of the book: An-Na'im does not want to see Islam as a 'pure' religion with prayers, rituals, concentrating on the idea of God, general rules of ethics. He wants to reject the secular society where religion is an individual affair. Why? That is not absolutely clear. It is more or less a deliberate choice that has been made outside the perspective of the book.
An-Na'im makes a sharp distinction between state en community: the territorial state must be secular, but the communities that live in the state and form together iyts society are welcome to live according to (renewed) shari'a:
As a Muslim I need a secular state in order to live in accordance with Shari'a out of my genuine conviction and free choice, personally and in community with other Muslims, which is the only valid and legitimate way of being a Muslim. Belief in Islam, or any religion, logically requires the possibility of disbelief, because belief has no value if it is coerced. If I am unable to disbelieve, I will not be able to believe. Maintaining institutional separation between Islam and the state while regulating the permanent connection of Islam and politics is a necessary condition for achieving the positive role of Shari'a now and in the future. (268)

An-Na'im did field work in three countries: Turkey, India and Indonesia. In all three he found many differences among present-day Muslims about the idea of sharia law. In Indonesia adat and therefore law is still very important. There is a trend towards more Wahhabi style strict interpretation of sharia, but also defence of Pancasila. His research in Indonesia was based on FGD: Focus-group discussion, organized by LKiS in Yogyakarta and they all reflect a wide variety of perspectives. There is 'constant negotiation over the role of Islam' (251) and no consensus about the outcome. Some 'confuse idealized Arab culture with Islam itself' (253) and there is application of sharia law in Aceh (257), but again here: widespread ambivalence among Indonesians. Nurcholis Madjid is often mentioned here, also his Islam Yes! Partai Islam, No! In short, no clear way out of the many debates about the theme.

The illustrations on top is about a 'dhimmi-guide' composed by right wing politicians who are afraid about the future domination of Europe by hardline Muslims.

Het Jasje van Jasja

2011-04-09T04:06:00.000-07:00

Onlangs was Jasja Nottelman 12,5 jaar dominee van de Janskerk. Ter gelegenheid daarvan kreeg zij een glossy, DE JASJA, waarvoor ik het volgende schreef. Bij deze de onverkorte versie dus.

Jasja Nottelman temidden van het koor in de bijzaal van de Janskerk, trekt haar buitenjas uit en is klaar voor de dienst.

Religieuze figuren houden van spectaculaire kleding. De rode schoentjes van de paus, tiara, mijters, de kronen van de oosterse patriarchen, metropolieten en archimandrieten, de kolossale tulbanden van de sjeichs, de bruine wapperende mantels van de ajatollahs. Onze bijbel kent er ook wel wat van: het mooiste verhaal is dat van de mantel van Elia, die het water van de Jordaan in tweeën kon splijten. Net zo machtig dus als de staf van Mozes. Maar die mantel hoorde wel bij de aardse opdracht van de grote profeet. Toen Elia ten hemel steeg, gleed de mantel af en kon Elisa hem gebruiken. Ook al weer om droogvoets de Jordaan over te steken (2 Koningen 2). Johannes ‘de Doper’ had een bijzondere mantel, van ruwe stof, kameelhaar en is daaraan nog steeds te herkennen. Ook Jezus had een bijzonder kleed, waarom de soldaten wel wilden dobbelen. Afijn, zo is het na Jezus steeds doorgegaan. Harry Pals deed zijn intrede niet in een klassieke zwarte protestante toga, maar in een neo-katholieke crème-kleurige, wel met stola erop (bij de orthodoxen voorbehouden aan de bisschoppen) en onder de toga een super-katholieke amict. Dat is een groot uitgevallen zakdoek om de hals die dient om de toga netjes te houden, zodat er geen gele zweetrandjes op het dure kleed komen. Vrome lieden hebben daarvan een imaginaire helm gemaakt die moet beschermen tegen de aanvallen van de duivel. Of een blinddoek zoals Jezus die bij de bespotting en geseling moest dragen. De witte toga’s van de Taizé broeders horen natuurlijk ook wel tot de sobere maar toch wel romantische stilte van die moderne stroming. In mijn Anglikaanse jaar, toen ik als koorlid in Montreal ook iedere zondag in een donkerrode toga in de koorbanken zat, werden wij voor de dienst nog ingebeden door de priester: dat we Gods lof mooi zouden verkondigen en onszelf en de zondaars tot bekering zingen. En dan in statige optocht van achter opkomen in dat heilige toneelspel dat liturgie is.
Maar zo niet Jasja in de Janskerk: die heeft een broekpak à la Hilary Clinton, stemmig grijs. En dat is het dan. Geen stola zoals collega Marieke Milder nog wel wil hebben. Straalt eenvoud en efficiëntie uit, no-nonsense. Ze hoeft niet door extravagante outfit te imponeren. Ze hoort bij uitstek tot de rest van de gemeenschap van de Janskerk. Ieder zijn mening en niemand langer dan een jaar in precies dezelfde overtuiging. Want zoeken is voorwaarde voor groei. Een strak en kort jasje dus. Nee, ik denk hier helemaal niet aan de zieke kortjakje, die op zondag met allerlei zilverwerk naar de kerk wilde. Jasja doet het zonder gouden kronen, grote mantels, in heldere taal en liefst zonder te veel bijzaken en opsmuk. Zo hoort dat, momenteel, in die eeuwenoude kapittelkerk.

Zo loopt Jasja Nottelman in een nog lege Janskerk, mooi functioneel grijs te midden van de rode stoelen

Restjes van de Missa Poetica

2011-03-16T00:36:00.000-07:00

De afgelopen weken heb ik enkele keren geschreven over de Missa Poetica op teksten van Lucebert, met muziek van Bernard van Beurden. Ik heb die teksten in een klein bundeltje bijeen gezet, maar ook nog met de teksten van Kyrie en Gloria en enkele aantekeningen daaruit. Veel hulp had ik verder van een mooi boek van Theo Salemink, De andere Lucebert (Nijmegen: Valkhof 2008) waarin hij schrijft over de bekering van de in 1924 geboren dichter tot het katholicisme. Of moeten we zeggen, de doop in 1947, want daarna was het vooral kabbala en dadaïsme dat zijn levensvisie beheerste?
Zondag 29 mei wordt de Missa Poetica tweemaal uitgevoerd, als concert tijdens de culturele zondag, om 13.30 en 15.30 in de Janskerk in Utrecht. Het wordt geen (echte) kerkdienst, maar zoals wel vaker gebeurt in een geseculariseerde setting, zoals de religieuze Zaterdagmidagconcerten in de Domkerk en de maandelijkse Bachcantate in de Geertekerk.
Komen dus!

KYRIE

Herfst der muziek

van dauw rinklen de bloemen
en onder zerken van hurkende larven
geprevel, gemurmel, in de dorpen zuchtende
in de steden vlezige fluiten

oh oor o hoor

de vuren gaan schor en de wateren
stotteren om. op de bronnen
druipt een verdrietige toon, voorbij
vol wijn vlogen neuriënde ogen

oh oor o hoor

maar eentonig het eenzame zingt
de dag breekt en de nacht smelt
de zon en de maan gaan heen
het woord zingt alleen

oh oor o hoor

Kyrie en Gloria horen traditioneel bij elkaar: afzonderlijke stukken maar zonder echte pauze achter elkaar gezongen. Kyrie als smeekgebed, Gloria als lofzang, dus net omgekeerd als het bij de standaardgebeden is. De zeven regels van het Onze Vader beginnen met de lofzang (eerst het Opperwezen eren en prijzen) dan het smeken. Zo ook het basisgebed van moslims, het 1e hofdstuk (soera) van de Koran:
In Gods naam, Erbarmer, Barmhartigheid
Lof aan God, Heer van dit wereldrijk.
Erbarmer,Barmhartigheid
Koning op de dag van het eind der tijd
Jou dienen wij, jou vragen wij, leid
ons op de weg van rechtvaardigheid;
de weg van jouw gunst en beleid,
niet die van jouw haat en nijd,
niet die van vergetelheid.

Er zijn nogal wat kreun- of smeekwoorden hier bij Lucebert: zerken, zuchtende, verdrietig en zelfs het vol wijn klinkt niet als een dronkemanslied, maar het zijn slechts neuriënde ogen vol wijn. Verder eentonig en eenzaam, zon en maan gaan heen en het woord zingt alleen oh oor o hoor. Welk oor, wie moet horen? Dan mag je zelf bepalen.

GLORIA

Adoremus

met het masker van varkens op
door de fragiele gewelven van de lente
op de ronde schemering gezeten
reed adoremus naar de levensbron

stel alle dwingende vragen uit
de weg is zachter dan het hart der dwergen
en langer dan een denker zijn kan

reed adoremus naar de levensbron
die lachend loopt over toegespitste stenen
niet weten wat aarde is
maar waar de hemel op de aarde slaapt

en sluit het klimop van de ogen
voor de gebroken ruiten van je onrust
heel de kamer zal van goud en groen zijn goed

Dit Gloria begint als een feestlied Met het masker van varkens op, een wat ruw uitgevallen Carneval. In dit fragiele ruime van de lente. Alle moeilijke vragen mogen uitgesteld worden, want we rijden naar de levensbron. Wij zijn immers Adoremus, wij aanbidden. En het wordt een groot festijn.
Er zijn meerdere studies geschreven over Lucebert als mysticus. Lucebert zou Lucifer, de Lichtdrager, de Morgenster betekenen. In een dissertatie uit 1992 noemt J. Oegema hem een crypto-katholiek (die overigens in 1947 op 23-jarige leeftijd gedoopt was!), christelijke ketter, gnosticus. Zeker, niet bij de kerk van ‘potentaten en prelaten’, maar wel van vrijheid en licht.
Theo Salemink schreef een erg mooi boek, Een andere Lucebert. Op het snijvlak van avant-garde en katholicisme (Nijmegen: Valkhof, 2008), waarin Lucebert geplaatst wordt in de wereld van katholiek debat tussen 1940-1980, inclusief wat betweterij van de vroege Huub Oosterhuis.

Bij deze blog een aantal afbeeldingen van initiatiefnemer, Janskerk-organist Mark van Kuilenburg die met een zware ziekte bezig is. Hij staat hier een enkele keer als dirigent en toch vooral als toetsenist. Hieronder, helaas, maar nu nog even voorbarig, als een engeltje.

Een communie van tien pond grutten

2011-03-10T00:38:00.000-08:00

In de Missa poetica van Bernard van Beurden, op teksten van Lucebert staat de communio nog vóór het Agnus Dei. Het is een aaneenschakeling van prettig zingbare mooie woorden, net zoiets als ienemiene mutte.
In de Kabbala krijgen woorden een getalswaarde: A=1, B=2 C=3. Woorden met heel verschillende letters, maar uiteindelijk eenzelfde getalswaarde hebben een geheime band, verklaren elkaar. Het lijkt hier alsof we een letter-kabbala hebben, lilith, liebe, Delibes, de elegante componist van niet te moeilijke muziek.

Lilith klinkt als een lieflijke naam. Maar het is wel een engerd uit de horror-scene: een grote waterslang, eerlijk waterdraak. In Jesaja 34:14 komt hij/zij ook voor als een onderdeel in een landschap na de grote verwoesting:
Het land wordt het domein van jakhalzen,
de woonplaats van struisvogels.
Het is de ontmoetingsplaats
van woestijndieren en hyena's,
bokken meten daar hun krachten.
Lilit zoekt er rust
en leeft er ongestoord.
Daar nestelt de pijlslang..
Duidelijk geen gebied waar wij graag willen wonen. Maar in dit gedicht is Lilith juist een schatje, de orgals komen haar achterna, zingen kyrie eleison dat hier kennelijk een vrolijk deuntje is. Ik denk hier zelfs eerder aan draaiorgels dan aan het statige Janskerkorgel. Zon is zij, de lentezon/leliezon.

Lente-suite voor lilith
lilith
die is lief die liebe suite van delibes
wie blieft
wie
die
wie is die
lilith
wie is lilith
lilith
die is lief die liebe suite van delibes
HA
daar dragen de orgels haar achterna
ka ka
kyrië eleison kyrië eleison
JA
zon zon zon zij is de lila kieuw de leliezon

Bij het Agnus Dei schreef ik al even over de zangers in Jesus Christ Superstar die er een vrolijke boel van maken. Dus niet zoals de zwarte zwaar refo mannen van Maarten 't Hart of Jan Siebelink die alleen maar denken dat zij zich een oordeel kunnen eten of drinken.
Het Kyrie eleison is hier meer als dat van het Brabantse volksliedje:
En de koster van Bergeijk, die vergat 'ne keer een lijk
want ie had te veul geklonken, hij had te veul gedronken .....
Van 't gerstebier van kyrië, ‘t gerstebier van kyrië,
't gerstebier van kyrië eleïson.

Agnus Dei als liefdeslied

2011-03-09T22:12:00.000-08:00

In de Missa Poetica van Bernard van beurden is het Agnus Dei integraal opgenomen. De lofzang op Jezus als Lam Gods, te zingen kort voordat hij ook gegeten wordt, de meest intieme Jezusverbinding die er denkbaar is.

Ik ging ooit met een moslim Ph.D. studente uit Indonesië, Syafa'atun al Mirzanah naar Keulen op een zondagmorgen. Zij schreef over de Dominicaan Eckhart als mysticus. Wij gingen naar een kerk waar de meester vaak had gepreekt. Er was nu nog steeds een domincaans priester die daar preekte. Bij de communie vroeg Syafa mij op ze te communie mocht. Ik zei dat dit niet kon hier. Zij vroeg het na de mis ook aan de priester die antwoordde dat iedereen die gedoopt is de communie mag ontvangen. Dat sacrament moet eerst.
Twee weken later waren bij de Dominicanen van Huissen. Lange mannen in witte pijen voor de zondagdienst. Ook hier vroeg zij of ze te communie mocht en ik zei dat het kon. Later gaf de priester Henk Jongerius dit antwoord: 'Wie ben ik om iemand die intiem contact met Jezus wil te verhinderen dat te ervaren?'

Dat zingen wij dus: Jezus in dat rare symbool van geslacht lam (zondebok, geofferd bij Grote Verzoendag, wordt geofferd én de woestijn ingestuurd).

De tekst van Lucebert:

als je weet waar ik ben zoek me dan

als je weet waar ik ben zoek me dan
bij de winden van morgen bij de grijsaards de kinderen
geen blinddoek zal het je verhinderen
bij afwezigheid mijn ziel te plunderen
de grijze vruchten van vlees en vrees
in een dwaalspoor weg te werpen
en je over niets meer te verwonderen

want vanwaar ik ben gegaan en aangekomen
zal jij ook zijn agiel en haast aalachtig
en we vloeien samen de rijke en de arme
de scherprechter en de gehangene
de engel en de ongenode gast
naar bed gaan zij beiden lichtschuw
de buit in de vuist

en kussen elkaar dood weer tot leven
eeuwig de tijd in het oor de klok van het oor
in schulden gedompeld in kussens gesmoord
maar waar ik in het tikken stik adem jij in mij voort

Dit is kennelijk een van de meest toegankelijke gedichten van Lucebert. Johan van der Keuken maakt in een maand na de dood van de meester in mei 1994, een film over zijn werkruimte toegtevoegd aan zijn filmen over de dichter/schilder. De hele film heet Tijd en Afscheid, maar het deel van het lege atelier, dat er uit ziet alsof Lucebert zo terug kan komen heeft als titel Als je weet waar ik ben zoek me dan.

Bij het lezen van deze combinatie van Agnus Dei en het Lucebert-gedicht moest ik ook denken aan die rare maar ontroerende sequens in de musical Jesus Christ Siperstar, waar de apostelen zoveel van de wijn bij het avondmaal drinken, dat ze helemaal dronken worden en lallen: dat ze altijd wel wisten apostel te zullen worden en beroemd. Dan zijn ze Jezus weer even helemaal kwijt.
Daarom dus die lege koorbanken hier: ze zijn allemaal weg. Dit is het einde. Finito. We kijken omhoog naar het orgel, maar zien alleen een wazige spiegel. Geen Mark van Kuilenburg meer.

De Engelen van het Sanctus

2011-03-06T07:47:00.000-08:00

Voor het Sanctus van de Missa Poetica is gekozen voor het volgende gedicht:

wij zijn gezichten
wij hebben het licht gestolen
van de hoogbrandende ogen
of gestolen van de rode bodem

ik ben vuur
veel vuur
golven van vuur
vissen die stil zijn als het gezicht dat
alleen is
ik ben
veel van steen en vaag als
vissen in watervallen
ik ben alleen alleen beenlicht en
steendood

wij zijn gezichten
open en rood zijn wij
licht zijn wij
open
wij zijn
ontplofbaar

ik weet niet wat
steen werd
ik weet wel wat dood is

dood is ik word
ik word recht weer
wordt geroofd en ben weer
echt licht

Een website, Advaitacentrum, verwijst naar Luc Oegema die een boek heeft geschreven over Lucebert als mysticus (bijdrage van Nico Tydeman). Daaruit: In 1966 zei hij in een interview met Ben Bos voor De Nieuwe Linie, toen een progressieve katholieke krant: "In jouw terminologie of in die van je krant zou je kunnen zeggen: Lucebert schrijft een mystieke poëzie, zonder God".
In een eerder interview (1959) met Jessurun d'Oliveira: "Ik ben geen nihilist, ik ben een alles relativerend mysticus, een sceptisch zwever, een voorzichtige losbol."

Die algemene beschouwingen laat ik hier maar. Ik kijk vooral naar de combinatie Sanctus en deze tekst.
Allereerst wordt in de mis steeds Sanctus driemaal gezongen, vanwege de Drieëenheid, Vader, Zoon en Heilige Geest. Hier ook drie keer driemaal, de laatste en vierde keer is het Sanctus viermaal. Een reden? Kon Van Beurden er maar geen genoeg van krijgen: zoiets eeuwigs als dat goddelijke temidden van deze menselijke bedenkseltjes.

Dan de tekst: Wij gaat hier dus over de engelen die het Heilig zingen. Volgens Jesaja 6:3 zongen twee serafs/engelen elkaar toe Heilig, heilig, heilig is de Heer. Wij zingen het dus na, wij hebben het licht gekregen, beetje gestolen van die engelen, zodat wij dit na mogen zingen.
Die engelen zijn propvol vuur, vandaar dat de tempel ook vol werd met rook, vol met vuur. Om de stem te zuiveren, zuiver te kunnen zingen, kwam er volgens Jesaja zelfs een seraf met een gloeiende kool om de lippen van de zangers te reinigen. Gelukkig geeft Lucebert ons hier meteen water bij, zodat wij dit heftige zingen kunnen overleven.

Trouwens: luister naar het begin van dit Sanctus bij de Maria Vespers van Monteverdi: Duo Seraphim clamabant alter ad alterum, Die twee Seraf zongen elkaar toe, SANCTUS-SANCTUS-SANCTUS.

Wij zijn ontplofbaar: dit is het mooiste woord. Het Godsmysterie is zo heftig, dat wij er bijna van ontploffen.

En dan die twee laatste strofen? Steen lijkt hier ook wel een van de ongebruikelijke namen voor God te zijn: samad uit die korte soera 112

Zeg: Hij is God, één
God, Die het al bewaart;
baarde niet, is niet gebaard
en niets is Hem gelijk, niet één

´Die het al bewaart´ kan ook vertaald worden met rots, of eeuwig: niet het onpersoonlijke en saaie altijd maar hetzelfde zijn, maar God als Rots is dus wel meer ondersteuning dan alleen een blok om je tegen te stoten.

Dood wordt hier gezien als iets wat toch weer een groei gaat kennen, alleen wacht eerst nog een lange winter en dan weer gaat groeien.
Ik word geroofd: zou dat een verwijzing zijn naar de rupture? Naar dat weggeroofd worden van aarde om maar weer in die betere wereld terecht te komen? Dan is dit wel een erg hemels gedicht, niets meer terug te vinden van de gewone aardsigheden die we elders juist zoveel aantreffen.

Hieronder één van de koorleden die het mooiste als een engel overkomt! Marja Verburg.

Credo in tijden van credietcrisis

2011-03-06T00:17:00.000-08:00

In de klassieke theologie wordt het credo/geloof op twee manieren uitgelegen: fides qua creditur tegenover fides quae creditur. Het eerste betekent het geloof waardoor iemand gelooft, het tweede is de inhoud van het geloof dat men aanneemt. De eerste legt de nadruk op de individuele gelovige, tweede op de inhoud die voor een hele gemeenschap gelijk kan zijn, van elders aangeboden.
De mooiste tekst is hier natuurlijk die van Gerard Reve in Nader tot U, ook wel in de kerk gezongen:
Eigenlijk geloof ik niets,
en twijfel ik aan alles, zelfs aan U.
Maar soms, wanneer ik denk dat Gij waarachtig leeft,
dan denk ik, dat Gij Liefde zijt, en eenzaam,
en dat, in zelfde wanhoop, Gij mij zoekt,
zoals ik U.
Voor de Misa poetica hebben we een ook op dat ik gerichte tekst gekregen. De titel lijkt een beetje op het kinderachtige gericht: een wiegeliedje, kennelijk toch wel voor een volwassene, die eerst woedt en tiert (1e strofe), maar die wat kalmeert, zij het nog wel wat onrustig (2e strofe) om op een enigszins filosofische wijze tot rust te komen in de 3e strofe:

Berceuse

dat je tiert en rond rent
met roestige kettingen dat was
van weleer dat is toch bekend

het moet ons nu van het hart
je bent behendig in het verkeer
schoon insulair in de weer

maar wat je ontkracht en verwart
niemand te zijn en nergens
en dan nog iemand te zijn en hier.

Raar in de tekst is dat in de versie van 'ons' Credo tussen strofe 2 en 3 die ene latijnse zin komt: et unam sanctam catholicam.. , "ik gelooof in de ene, wereldomvattende (= katholieke) en apostolische (= op de apostelen gebouwde) kerk.

Eerst maar even kijken wie er 'ik' is en wie 'je'... Ik is degene die gelooft. En 'je' wordt angesproken en daar mag de koorzanger zich ook wel toe rekenen. Dat wij dus eerst tieren en rondrennen, dan wat behendiger worden en uiteindelijk in strofe 3 in een twijfel terecht komen. Echt Janskerk dus, beetje niemand en een beetje iemand. We zijn per slot van rekening allemaal in groei, en daarom verwarring en op weg iemand te worden die we nog niet zijn. Geen geloof in God, eerder zoeken de Janskerkers zichzelf en de naaste bij hen.

Die berceuse (wiegeliedje, meestal is dat een moeder die een kind wiegt) doet natuurlijk onherroepelijk denken aan Psalm 131

Heer, niet trots is mijn hart
niet hoogmoedig mijn blik,
ik zoek niet wat te groot is
voor mij en te hoog gegrepen

Nee, ik ben stil geworden
ik heb mijn ziel tot rust gebracht.
Als een kind op de arm van zijn moeder
als een kind is mijn ziel in mij.

En dan nog een zijpad, intertextualiteit heet dat dus: bij woorden aan een andere omgeving van dezelfde tekst denken:

Dan nog
Dan nog
klamp ik mij
klamp ik mij
vast aan Jou
of je wil of niet
op genade of ongenade
ik zal red mij, red mij roepen
of zo iets als heb mij lief

Nu eindigt dit toch wel weer bijna zoals het begin is: fel, tiert en rent rond, met roestige kettingen. Betekent

Misschien helpt het om dit allemaal een beetje te bedenken bij dit Credo?

Berceuse hier dus alleen maar dat het heen en weer gaat in de gevoelens van heftig en krachtig naar wiebelend zwak en onzeker en heeft het niets met moeder-kind te maken?

Hier ook een foto van deel van het Janskoor dat dit allemaal gaat zingen, tekst van Lucebert en muziek van Bernard van Beurden en het orgel met die lichtinstallatie, die op een vliegende schotel lijkt!

Adoremus Hidir op zoek naar de Levensbron

2011-03-01T07:38:00.000-08:00

Het koor van de Janskerk is bezig met de viering 150 jaar orgel in de eigen kerk. Op teksten van Lucebert heeft Bernard van Beurden een Missa Poetica geschreven. Flitsende muziek: grote wisselingen van tempi, spannende accoorden en harmonieën.
Een probleem blijft her en der de tekst van deze mis. Er is wel een suggestie van een 'Mis' via de vaste delen Introitus, Kyrie, Gloria, Graduale, Credo enz., maar behalve flarden van de oude teksten als Credo, Sanctus, heb je weinig houvast. De teksten van Lucebert staan bol van typisch poëtische woorden, maar zijn meer sfeer-oproepend dan analyserend, narratief of zelfs maar beschrijvend te noemen.
Het lijken eigenlijk wel puzzelstukjes: die woorden van Lucebert. Daarom hier een poging om met enkele van de stukjes een narratief of beschouwend kader van uitleg te maken.

Het kader
Dat vond ik in de zinsnede van het Gloria: reed Adoremus naar de levensbron.
Daarbij moest ik denken aan het verhaal van Soera 18 van de Koran, zelf weer ontleend aan de Alexanderlegende. De levensbron is een bron waar water uitkomt dat eeuwig leven geeft als je er van drinkt. Zie ook Johannes 4 (Jezus bij de Samaritaanse vrouw). Zou het een pendant zijn voor de boom des levens in het paradijs? Als je daarvan eet heb je ook eeuwig leven. In de Alexanderlegende gaat de hoofdfiguur daar ook op zoek naar de levensbron. De gids is de (Islamitische) profeet Hidir, letterlijk 'de groene man', ook wel geïdentificeerd als Neptunus, die immers als god van de zee ook altijd onder het groene zeewier zit.
Wij zijn dus in aanbidding (Adoremus) op weg naar die levensbron, lopen over spitse stenen, al is de weg zachter dan het hart der dwergen. Het duurt ook wel even, deze hele onderneming: langer dan een denken zijn kan, dus langer dan we dachten. Het gaat een tijdje wat lastig, maar uiteindelijk komen we in de kamer van goud en groen.
Op de afbeelding hierboven loopt Hidir (ook Khidr geschreven) op een vis, die ook in soera 18 van de Koran voorkomt: die was dood, geslacht, dus dood als een pier, maar viel in het water en zwom, weer levend, weg. Is dat die zin uit het Kyrie: de vuren gaan schor en de wateren stotteren om, de wereld omgedraaid dus.

In het Sanctus staat dan nog die mooie zin:
Veel vuur, veel golven van vuur
vissen die stil zijn...
Hidir at met zijn gast (eigenlijk de profeet Mozes, die ook al door water heen kon lopen) volgens een ander verhaal die vis op, maar dan moeten we naar Lilith bij de communie en zover ben ik nog niet. Zing ze!

Handelingen van Thomas

2011-02-05T21:36:00.000-08:00

Omdat ik de laatst tijd nogal bezig ben met evangelies (vooral het Johannes-evangelie in de cyclus van de Janskerk), heb ik de nieuwe (en voor mij eerste) 'road movie' gelezen van Rob van der Linden, De handelingen van Thomas (Amsterdam: Querido, 2010, 478 blz in groot lettertype).
Het is een echte reisromen door het romeinse rijk, van Syrië via Spanje, Engeland over zee naar de kust van Nederland. Via de Rijn, Fectio, Wijk bij Duurstede, Duitsland, Donau terug naar Syrië. De kern van het gezelschap is op de heenreis Veleda uit Damascus die met haar geliefde Marcus een gedwongen huwelijk ontvlucht. Ze worden geholpen door de aap Adrianus die in Babylon een omgekeerde taalverwarring heeft meegemaakt (vandaar de afbeelding op de flap) en de talen van alle mensen en dieren kan verstaan. Veleda blijft boven aan de Rijn hangen als priesteres, adviseur. Ze ontmoet er wel de broer van Marcus, Munius Lupercus. Deze wordt de kern van de 'terugtocht' naar Damascus, waar Munius het levensverhaal hoort van Thomas (die in het begin al geestelijke steun gaf aan Veleda). Thomas is de Didymus, de tweelingsbroer van Yeshu/Jezus. Een andere naam voor Thomas is Yehuda. Thomas en Munius gaan an op reis naar India, maken onderweg een en ander mee in Egypte. Uiteindelijk sterft Thomas een marteldood in India. Hij wordt als een heilige vereerd: 'Ieder die de botten beroerde was op slag van zijn ziekte genezen.'

Bij blz. 41-2 schreef ik in de kantlijn: als Elaine Pagels! Pagels beweert namelijk dat de ontwikkelende christelijke kerk rond 150 er beter aan had gedaan het Johannes-evangelie niet in de canon op te nemen en in plaats daarvan het Thomas-evangelie te plaatsen. De synoptische evangeliën gaan over het groeiende konkrijk Gods, bij iedereen. Terwijl het Johannes-evangelie schrijft over licht, leven, geluk, evenwicht (al die steekwoorden van de moderne gnosis: zoals je ze bij het tijdschrift Happinez vindt), die alleen en exclusief via Jezus gekomen zijn.

Op 41-2 spreekt de moeder van Veleda, Poppaea, nog in Damascus:
De christenen zijn de volgelingen van Yeshu en die sprak over liefde en verzoening. Heel wat anders dan de eeuwige strijd die de oude goden voorschotelen. En ook heel anders dan de mensen die van Yeshu een afgod hebben gemaat! Thomas verkdigt de ware boodschap, kind. Hij spreekt over het goddelijke dat in onszelf woont en over het grootste geschenk dat de God van de Judeeërs aan de mensen heeft gegeven: hun eigen talt en hun eigen keuzen.
Dit is maar een enkel losse bespiegeling temidden van de adembenemende opeenvolging van gebeurtenissen die in een schier endeloze rij doorgaan. Je hoofd er goed bij houden is wel nodig.
Curieuze episode is die over het wijnwonder in Kana (als in het Johannesevangelie de thuisbasis van Jesus en dus ook Thomas). 338-353. Het is een arme bevolking en het rijkste is de vader van Jezus en Thomas en die familie het het grootste huis dat gebruikt wordt vor een bruiloft. Iedereen moet wijn mebrengen en die kruiken worden in een grote ton gegooid. Maar de arme sloebers denken dat één kruikje water niets doet en zo komt er uiteindelijk alleen water uit de grote ton. Die laten ze leeglopen, iedereen krijgt op zijn kop en bij de herhalin is er wel goede wijn. Raar verhaal aardig beschreven.

Ook verhaal van Thomas die timmerman-architect is komt een aantal keren kort voor. Uitvoeriger uiteindelijk wordt verteld hoe hij in Jemen (Sjeba, bij de koningin, die daar vroeger zo'n grote troon had) een paleis bouwt in de hemel door al ht geld voor de bouw aan de armen te geven. (Hoofdstuk 29, 434-451).
Al bijeen een luchthartig literair geschreven aaneenrijging van aecdotes met veel reminiscenties aan de geschiedenissen tussen 50-75 zonder ergens ook maar te zwaar of dogmatisch te worden. Maar net als al die andere handelingen en evangelies voor meerdere uitleggingen vatbaar.

Johannes van Damascus en Theodoor Abu Qurra: oud, beroemd, maar wel belegen

2011-02-03T07:35:00.000-08:00

Michiel Op de Coul en Marcel Poorthuis, Johannes Damascenus en Theodorus Abū Qurra. De eerste christelijke polemiek met de islam, Zoetermeer: Meinema, 2011, 197 blz. € 23.50

Christelijke theologie bestaat voor een behoorlijk groot deel uit afwijzing van ketters en andersdenkenden. In zijn grote theologische handboek heeft Johannes van Damascus (rond 730, dus 100 jaar na Mohammed’s dood) maar liefst honderd ketterijen beschreven en veroordeeld. De laatste en honderdste dus is de ‘ketterij der Ismaëlieten’ de term die hij voor de moslims gebruikt. Johannes was opgevoed aan het hof van de moslim sultan van Damascus, waar zijn vader minister van financiën was, in de tijd dat daar het Grieks nog domineerde. Hij schrijft als een goed geïnformeerd iemand over de islam, met vermelding van een aantal overeenkomsten, maar de verschillen worden toch wel stevig aangedikt en hij schuwt de sterke termen niet (‘voorloper van de antichrist’). Zoals de uitgevers zeggen: ‘De gesprekspartners zijn er niet op uit om elkaar optimaal te begrijpen en recht te doen’ (14). Van de geestverwant en theologisch opvolger Abū Qurra (schreef rond 800) een wat langere en een tiental kleinere stukjes tegen de islam in discussievorm (meestal niet meer dan twee bladzijden; Damascenus telt acht kleine bladzijden). De goddelijke status van Jezus en de leer van de Drieëne God worden hier op soms zeer subtiele en ingewikkelde wijze verdedigd. Af en toe loopt het debat dan ook in de richting van het ridicule. Een voorbeeld uit het 16e werkje: De ongelovige vraagt aan de christen: ‘Is het niet zo dat God volgens jullie in alles en allen is?’ De christen is het hier mee eens. Zegt de ongelovige ‘Dan was hij dus ook in de buik van zijn maagdelijke moeder. Wat voor bijzonders is er dan aan hem?’ Voor de liefhebber van de geschiedenis zijn het curieuze verhalen, mooi uitgegeven en helder vertaald, al vind ik het onvertaald laten van hypostase toch wel een misser. Alleen al uit die onvertaalbaarheid blijkt dat het een slecht begrip is om die moeilijke combinatie van God én mens in de ene figuur van Jezus te benoemen. De serie waarin het deeltje is uitgegeven heet Ad Fontes. Bronnen uit het vroege christendom. Ik ben eerlijk gezegd bang dat we weinig sprankelend fris water uit deze bron zullen halen. Alleen begrip voor de vroege scheiding tussen islam en christendom. De bewerkers schrijven dan ook met enige spijt in de inleiding: 'Wie de spitsvondige, sofistische theologische en filosofische rewdeneringen van Abu Qurra leest, kan zich voorstellen dat de eenvoud van de islamitische godsidee in die tijd een grote aantrekkingskracht heeft gehad.' (blz. 15)- Karel Steenbrink

Onderwijsorganisaties en leraren/essen, Christelijk en anderszins

2011-01-26T10:24:00.000-08:00

Inge Versteegt, Diversiteit in de klas: perspectief van de leerkracht. Een kwalitatief-empirisch onderzoek naar de wijzen waarop leerkrachten in het protestnts-christelijk primair onderwijs betekenis toekennen aan religieuze en etnische diversiteit van leerlingen, Universiteit Utrecht, dissertatie, 267 blz. Ook te zien via igitur-archive.library.uu.nl.

De besturen van confessionele scholen hebben hun beleid. Dat houdt in dat de katholieke of protestants-christelijke signatuur van bijzondere scholen moet worden gehandhaafd ook bij leerlingen die een andere religie belijden. Maar de leerkrachten moeten het werk in de klas doen en omgaan met een gevarieerde groep leerlingen. Inge Versteegt heeft in opdracht van de Besturenraad, Centrum voor het Protestants-Christelijke onderwijs de houding en praktijk van de concrete leerkrachten onderzocht. Ze heeft er vijf typen in aangebracht die allemaal schipperen tussen het handhaven van de christelijke identiteit, de tolerantie voor andere levensvisies en de wens om goede relaties met de leerlingen aan te houden. Vaak zijn de leerkrachten zich niet expliciet bewust van de spanningen die het allemaal oplevert. Vooral de beschrijving van de leerkrachten levert een schitterend genuanceerd beeld op tussen orthodox en evangelische of liberaal gelovige en ongelovige leerkrachten (want ook die zijn er wel op de confessionele scholen). Vanuit dit project komt er nu een praktisch boekje dat de leerkrachten moet helpen om hun eigen keuzes bewuster te maken. Dit is een mooi en zeer realistische onderzoek dat aandacht verdient.
Een enkel leuk citaat uit het veldonderzoek dat bol staat van de loyaliteitsconflicten. De volgende leerkracht kreeg het etiket mee 'gelovig': Aanbidden moslims en christenen volgens u dezelfde God? - Ja, maar dat mag ik ook niet zeggen hier. - Nee.- Maar dat vind ik wel hoor. - Maar u mag het niet zeggen. - Nee, daar hebben we een hele discussie over gehad. Allah is een heel andere God. Er zijn ook ouders, die krijg je dan geheid op de stoep. Het is gewoon, jongens, zij hebben een god die heet Allah en wij hebben een god die heet God. Nou, is even kort door de bocht, dan wordt het allemaal in de context zo verteld, maar nee, een keer is het wel gebeurd was er een leerkracht die het zo verteld had, nou ja jongens, Allah en God is gewoon hetzelfde. Nou, ouders op de stoep. Dat laten wij dan maar gewoon zo voor wat het is.... (Blz. 156)

Syrische Christenen aan de Nederlands-Duitse grens

2011-01-26T08:12:00.000-08:00

In oktober 2010 ben ik met een groep cursisten van HOVO Doetinchem en enkelen uit Eindhoven naar het Syrisch-Orthodoxe klooster in Glane gegaan. De cursus heette Van Jezus tot Mohammed en laat zien hoe verscheiden het jonge christendom was. De islam is daar als een eigenzinnige beweging uit voortgekomen. Veel ontleend aan het joods-grieks-christelijk religieus denken en doen en natuurlijk ook eigen vondsten. Speciaal werd daarbij het christendom benadrukt dat de grote concilies van de 5e eeuw niet aanvaardde, de Jacobieten en Nestoriaan, Syrisch-orthodoxe christenen. In de lijn van die cursus hebben we een bezoek gebracht aan het mooie complex van de Syrisch-Orthodoxen in Glane, ten oosten van Hengelo, tegen de Duitse grens aan. De eersten kwamen er in een klooster van Paters dat leeg stond en verhuurd werd als pension voor gastarbeiders in de textiel. Dat waren vooral Syrische vluchtelingen/werkzoekers. Van pension werd het (weer) klooster en er kwamen gebouwen bij: een grote kerk, gastenverblijf en ontmoetingscentrum en vooral aan kolossale begraafplaats.
We begonnen buiten bij de eerste europese metropolitane aartsbisschop, staande in beeld gebracht buiten. We hadden twee rondleiders: een goed docent en spreker Pater Sait en een electriciën uit Amsterdam die een aantal dagen per week vrijwilligerswerk in het klooster doet en de organisatie hielp.

In het oude klooster (tot 1910 zusters, daarna paters) was nu een mooie kapel in de orthodoxe stijl en verblijven voor de vier paters en vier zusters die in het klooster wonen (dubbelkloosters van mannen en vrouwen zijn tamelijk gewoon in deze gemeenschap).
Pater Sait gaf daar met overheadsheets een mooi college over de geschiedenis van de Nestorianen tot hun komst naar Europa: 50,000 in Europa, waarvan 30,000 in Nederland.

Sociale controle in de gemeenschap is behoorlijk sterk. Je hoort in de gemeenschap te trouwen. Enkele keren per jaar naar de parochiekerk of liever nog naar het klooster in Glane waar de Europese aartsbisschop resideert. Voor de bouw werden donaties geworden en er waren gedetailleerde lijsten op een schilderij en zelfs bij de grote nieuwbouwkerk in marmer van de donoren. De liturgie is hier zeer belangrijk. Een gewone dienst duurt zo'n vier uur en Pater Sait raadde de priesters van de gewone parochies wel aan om die stevig in te korten tot hooguit twee uur, want mensen blijven meestal maar 15-30 minuten in de kerk en gaan dan weer. De taal is ook vreemd: nog steeds het Syrisch uit de 4e eeuw van Efrem de Syrier, terwijl dat ook al weer helemaal verschillend is van Turks, Arabisch of Nederlands. Bepaald dus geen kerk die holt om zich aan de moderne tijd aan te passen. Is dat de kracht of zwakte? Natuurlijk hebben zij in de islamitische meerderheid van Iran, Syrië, Turkije en Irak ook al weinig keuzes!

Enkele beelden hieronder ook nog uit de grote kerk, waar vooral de crypte interessant is: daar worden de priesters. diakens en bisschoppen begraven. De laatste zittend op hun stoel. Er kwam dus aan wat laconieke beschrijving hoe de dode bisschop op een zetel wordt vastgebonden en recht gehouden tot ze in hun graf in de crypte terecht komen.
Het is in Nederland verboden (sinds 1800) om mensen in kerken te begraven. Dat is nu een privilege voor de koninklijke familie in Delft. Maar via goede verzoeken aan de regering in Den Haag kregen ze toch voor deze crypte ook een ontheffing.

Hoogtepunt van de excursie was wel het gigantische kerkhof, vol met marmeren graven en dan is dit pas een jaar of 15 in gebruik: vanuit heel West-Europa komen Syrische christenen hier hun doden begraven. Zij mogen rusten in vrede!

Stiltecentrum overgenomen door moslims

2011-01-26T08:00:00.000-08:00

Enige jaren geleden vertelde Piet van Dongen, toen nog studentenpastor aan ISS, Institute of Social Studies in Den Haag, dat het stiltecentrum was overgenomen door moslims die daar korans hadden neergelegd, bidmatjes en de ruimte intensief gebruikten voor het rituele gebed, alleen of met enkelen samen. Zo zelfs, dat het moeilijk werd om daar nog iets anders te organiseren.
Onlangs kwam ik op de campus van de Universiteit van Tilburg langs het Zwijsen Building, een mooi ovaal gebouw, dat in herinnering aan de zeer katholieke bisschop, het meditatie en stiltecentrum van de universiteit is. Mooi in het midden van het complex gelegen. Ook het stiltecentrum van het Universiteit Ziekenhuis in Utrecht heeft wel met dit fenomeen te maken.

Even kijken dus wat er aan de hand is. Is dit islamitisch gebruik ook in Tilburg aan het gebeuren. En jawel hoor, zij het niet representatief gezien: er was één jonge vrouw aan het midden in die prachtige ruimte. Toch beter iets dan niet! Salam voor Tilburg!

Grootspraak? Een zalige, vrolijke en mooie kerstmis toegewenst!

2010-12-21T06:02:00.001-08:00

Het is vlak voor Kerstmis. Weer de tijd van de Grote Woorden over Vredevorst, waar zelfs de engelen stevig aan meezingen met Vrede op Aarde. In de Utrechtse Janskerk zijn we al bezig met de voorbereiding van de dienst van 9 januari, waar een soort 'regeringsverklaring' van de Vredevorst Jezus wordt gelezen, Lucas 4, 14-21. Jezus leest zelf in de synagoge van Nazareth over iemand op wie de Geest des Heren zal komen, die gezalfd wordt en die goed nieuws brengt aan armen, gevangenen, blinden en onderdrukten. Hij zegt dan: dat ben ik dus!
Bij de voorbereiding dachten wij aan dat drietal dat in Den Haag onlangs een regeringsverklaring gaf om te zeggen hoe zij Nederland weer op de rails zouden krijgen, financiën op orde, goed nieuws in ieder geval voor rechts.
De Grote Woorden van Jezus vielen in Nazareth slecht en als wij er nu later naar terug kijken, lijken het wel meer dromen dan echte realistische beleidsvoornemens te zijn geweest. De hoorders van nu kunnen zich ook wel enigszins identificeren met die sceptische toehoorders in Nazareth, ook al zullen zij graag meedromen met het mooie dat zou kunnen gaan komen. Maar toch maar wat billekoek voor Jezus (of zijn biograaf Lucas) die iets te gemakkelijk naar de uitvoering van dit ambitieuze programma heeft gekeken?

Dit is een schilderij van Max Ernst uit 1926. Maria draagt een rood kleed (de goddelijkheid) en daarover een blauwe mantel (de menselijkheid). Jezus kroontje is afgevallen en hij wordt menselijk. De drie getuigen zijn Max Ernst, Paul Eluard en André Breton die wel iets zien in het tot reële proporties terugbrengen van een mythisch verhaal.
Er werd bij de discussie ook verwezen naar de visionaire toespraken van Obama: ook niet alles daarvan kon worden gerealiseerd, maar toch wel wat. Daar moeten we het mee doen en dus gaan we dat lied zingen
Soms breekt uw licht
in mensen door
onstuitbaar
zoals een kind geboren wordt.

Gedenk de mens
die wordt genoemd
uw kind uw koninkrijk
uw licht.

Geen duisternis heeft ooit
hem overmeesterd.

Gedenk ons
die als hij geboren zijn
eens en voorgoed.

Syrische portretten

2010-12-10T00:15:00.000-08:00

Dit wordt de laatste blog over Syrië. Er zijn nog veel meer verhalen en veel meer foto's, maar er moet dan voorlopig maar een einde aan komen. Paule wil nog graag een boekje met teksten en foto's. We zetten er ook nog wel op de screensaver. Verder? Bij de HOVO-cursussen zal een en ander zeker nog veel gebruikt gaan worden.
Om te beginnen hier nog eens Paule in die lange zwarte mantel bij het graf van Ibn Arabi, de grote mysticus, bedenker en beschrijver van een onkenbare godheid, die wel alle zijn doortrekt, dus onrechtstreeks kenbaar is. Ibn Arabi was een man die niet op kon houden te spreken over dit achtergrondige Iets en het Ietsisme. Die foto van Paule dus bovenaan, want Ibn Arabi ligt in het graf (wel met een groot LCD scherm naast de mimbar: als je die wil zien moet je maar even mailen!)
Dan hieronder een impressie van het bezoek aan het medisch centrum de Bimaristan Arghun, in 1354 in gebruik genomen als psychiatrisch centrum. Onze gids (heeft een Ph.D. in de archeologie, maar verdient graag wat bij als gids en chauffeur; zijn naam en telefoonnummer is nu helaas even kwijt. Hij studeerde drie maanden in Leiden en kende ook wat Nederlandse zinnetjes) staat hier in de gesloten afdeling, waar de gevaarlijke patiënten werden opgesloten. De open afdelingen waren veel vriendelijker. Overal fonteintjes en mooi licht en de hele instelling is nog perfect intact. De andere foto van onze gids toont hem met de afbeelding van Ibn Rushd (er waren zo'n tien oude privé kamers gevuld met poppen van grote moslims uit de geschiedenis van de geneeskunde in de Middeleeuwen.

Dan nog een foto uit een langere serie bij het bezoek aan het paleis van de gouverneur van Damascus en dus van heel Syrië in de Ottomaanse tijd. Het was op een vrijdagmiddag dus de vrije 'zondag' voor de Syriërs. Terwijl je bij de officiële musea verder weinig Syriërs zag, was het hier een familieuitje van jewelste. Veel kinderen en moeders dus.

Dan twee foto's genomen vanaf een mooi terras bij de Bab Touma. Met je telelens kun je dan gewoon mensen wat ongedwongen fotograferen. Dit zijn duidelijker types van een wereldstad en dan nog vanuit een overwegend christelijke deel van de miljoenenstad Damascus.

Tot slot iets van onze laatste middag: gezeten bij het koffiehuis bij de zuidoost poort van de Omajjadenmoskee, dat Maurits Berger ook liefdevol beschrijft. Mengeling van toerisme, grootstedelijkheid en gewoon Syrisch leven. Tot zopver dus nu!

Syrië: wenende, zingende en zelfkastijdende Sji'ieten

2010-12-09T01:14:00.001-08:00

Het was best een dramatisch idee: Mu'awiya veroverde het kalifaat in een burgeroorlog, waarin Mohammed's neef en schoonzoon Ali omkwam. In 680 was Ali's zoon Husayn in Kerbela, Irak om het verzet tegen Umawiya's zoon en opvolger als kalief, Yazid, te organiseren en werd in een veldslag gedood. Zijn hoofd werd in triomf naar Damascus gebracht, tentoongesteld en uiteindelijk daar begraven in een oostelijke zijkapel van de grote moskee (met ook nog dat andere hoofd, van Johannes de Doper!). De Sji'ieten kunnen hier wenen, zingen, zich hard slaan. Geselen met leren touwen en ijzeren bolletjes eraan zagen we niet. Van het ene op het andere moment veranderen ze van toeristen die netjes achter hun gids-met-vlag aanlopen in een wenende massa, mannen en vrouwen. Zakdoeken worden nat, aan elkaar doorgegeven.

Tijdens het wenen, maken anderen gewoon de toeristische foto's.

Niet ver van die grote Umayyadenmoskee staat een grafmonument-plus-moskee voor Ruqaya, gewijd aan de jong gestorven dochter van Husayn. Dit is een indrukwekkend groot gebouw, waar de Sji'ieten onder elkaar zijn en veel meer en uitvoeriger geweend kan worden. Wij kwamen er juist na de vrijdagdienst en terwijl mannen en vrouwen in het graf- en moskeegebouw strikt gescheiden zijn, zagen we op de binnenplaats groepjes mannen en vrouwen die treurliederen aan het zingen waren in een informele stijl.

In een zuidelijke buitenwijk van Damascus ligt nog weer een veel groter complex voor Saidah Zaynab, een zus van Husayn. Het was helemaal in Iraanse stijl en volgens de boekjes ook voor een groot deel in de laatste 20 jaar met Iraans geld gebouwd, net als de nog nieuwe Ruqaya-moskee. Goudel koepel, veel zilver en goud binnen in de grafmoskee en schitterende tegels, vooral in de blauwe tinten. Paule kreeg een charmante lange zwarte jas aan, die ze elders al getoond heeft.

Syrië: kerkendagen in Damascus, Aleppo, Maalula en Seydnaya

2010-12-08T23:45:00.000-08:00

Van de Alevieten zagen we weinig in Syrië. Geen moskeeën, jem-huizen of andere monumenten. Alleen de afbeelding van vrijmetselaar avn Aleviet Hafiz el-Assad en zijn zoon. Ook niets van de Druzen. De sji'ieten komen elders aan bod. De christenen zagen we in geconcentreerde plukjes, alsof er een soort apartheidsregiem is met stadwijken die ineens de ene kerk naast de andere hebben staan, want de christenen zijn er stevig verdeeld. Verder christelijke dorpen. Stadwijken noch dorpen zijn exclusief christelijk. In het met 22 kerken wel voorziene Maalula zagen we toch ook prominent een moskee in het kerndorp staan en nog een moskee in Laag-Maalula, zo'n 300 meter oostelijk en lager dan het oude dorp. Die moskee, nog in aanbouw had wel iets bijzonder: van Sura Al-Imran werd 3:33-4 geciteerd naar de vertaling van Yusuf Ali (maar God in plaats van Allah en een -e- weggelaten bij heareth) op de fries van de voorkant, niet alleen kalligrafie in het Arabisch, maar ook de engelse vertaling. Die tekst eert de vroegere profeten, Adam, Noach, Abraham en Jezus, zoon van Maria en kleinzoon van Imraan (ingewikkeld verhaal. Zie mijn De jezusverzen in de Koran, blz. 34). De tekst is daar het begin van de langste passage in de Koran over Jezus. Dus toch een architentuur-dialoog met het christelijke dorp! En vooral ook met de toeristen die naar dit bergdorpje op 1700m hoogte komen kijken naar de Tecla-kloof (maagd gered voor belager doordat de hoge rots spleet en zij zich kon verschuilen.
De Engelse tekst is alleen uitvergroot goed te lezen. Er staat:
God did choose Adam and Noah, the family of Abraham and the family of 'Imran above all people. Offspring, one of the other and God hearth and knoweth all things.

Alvast maar nog wat meer Maalula: tegen rots aan het Tecla-klooster, in de 20e eeuw in oude stijl gebouwd, met een bedevaartsgrot. De nonnen in het klooster houden een weeshuis. Ze hebben toch ook maar een grote Jezus bovenop neergezet, helemaal niet in de orthodoxe stijl waarbij drie-dimensionale beelden niet mogen vanwege het compromis van de 7e tot 9e eeuwse beeldenstrijd.

Volgens de reisboekjes komen hier en in Seydnaya niet alleen christenen, maar ook moslims voor allerlei kwalen en verlangens bidden. Maar bij zo´n plek zouden de christenen zich ook bijna als moslim kunnen kleden. Toch lijken meerdere hier op moslims.

In het op 30 km afstand gelegen bergdopje Seydneya, ook gedomineerd door christelijke kerken viel me in het grote heiligdom (weer een nonnenklooster) op dat Maria de titel Moeder Gods krijgt, maar in het Arabisch walidat Allah wordt genoemd en niet umm Allah. Walidat staat voor de barende, terwijl umm op een permanente moeder-zoon relatie duidt. Valt daar een bepaalde theologische conclusie uit te trekken: dat Maria alleen Jezus op de wereld heeft gezet? Zij wordt toch vaak mét kind afgebeeld en ook zelf als grote heilige vereerd!

Over de kerken in Damascus alleen deze afbeelding bij het kleine kerkje, onder de grond (op het straatniveau van bijna 2000 jaar geleden?) waar het huis van Ananias gestaan zou hebben, die de blinde Paulus opzocht en tot Jezusaanhanger maakte. Het hoort bij de wandelroute door het oosten van de oude stad, het christelijke deel dus. Samen met de poort en de plek waar Paulus over de muur neergelaten zou zijn.

In Aleppo was een bijzonder beeld dat van een overleden Maronitische patriarch, mooi op zijn stoel zittend (zoals hij ook zittend begraven is!), midden op het plein van de door hem gebouwde kathedraal.

Overigens zag die Maronitische kathedraal er nogal Frans katholiek, begin 20e eeuw uit, compleet met biechtstoelen, knielbanken en Lourdes-Maria. Veel eigener waren de Grieks-orthodoxe en vooral de Armeense kathedraal met zo'n honderd vrouwen die naar een duidelijk dominante priester aan het luisteren waren. Kennelijk de dinsdagmorgen-devotie. Allemaal in het Armeens waar we niets van konden begrijpen.
Al die kerken daar lijken wel zo'n beetje in de vijfde of zesde eeuw te zijn blijven hangen: stevig de eigen identiteit handhavend temidden van concurrentie van andere kerken en islamitische stromingen.

Syrië: Kruisridders, avonturiers, overmoedige en over-ambitieuze expats

2010-12-08T12:04:00.000-08:00

Een van de perioden van problemen en glorie in de Surische geschiedenis is wel die van de kruistochten geweest (1096-1292) toen overbodige ridders hun glorie, heil en land gingen zoeken in de gebieden tussen Zuid-Oost Turkije en Jeruzalem. Velen strandden in Syrië, bouwden er paleizen en forten en deden stevig mee aan de lokale politiek.
Het mooiste wat wij zagen was het Krak des Chevaliers. Sober gebouwd tegen de kruisridders door een moslimvorst. Het werd door de Tempeliers groots uitgebouwd tot een vesting waar wel 2000 manschappen hutje bij mutje zaten. Maar het ois er nu wel heerlijk foto's nemen. Uiteindelijk was het te duur om te onderhouden, zelfs ook voor de moslims die het weer terugveroverden. Tussen 1300 en 1950 woonden er een vijftig gezinnen in het complex, dat nu de glorie is voor veel toeristische uitstapjes. Met hele bussen komt men aan.
Wij reden naar Krak des Chevaliers vanuit Palmyra. Dus anderhalf uur woestijn. Maar er is toch vaak wel iets te zien in de leegte. Schapen dus, met herders te paard en nogal wat honden die me weer snel lieten teruglopen naar de auto.

We vonden het zo bijzonder toen we ineens weer bij groen landbouwgebied aankwamen. Hierbij mag onze Hyundai toch ook even op de foto want deze automaat was een goede gezel op de reis.

En dan het kasteel zelf. Vanwege de lichte steen moet je de camera donkerder instellen anders zie je alleen licht.

De benedenburcht is gebouwd door de moslimvorst, de bovenburcht door de kruisridder Tanqred en voltooid door de tempeliers.

Mooiste punt was de ridderzaal met die prachtige lichtinval die ik nog een keer laat zien.

De verschillende bewoners hebben ook hun sporen nagelaten in de gebedsruimte: de islamitische mimbar of preekstoel én de nis met de gebedsrichting staat haaks op de absis van de kapel.

Syrië: Krimp

2010-12-08T11:33:00.000-08:00

Syrië is beslist niet aan het krimpen wat bevolkingsgroei betreft. Overal klein grut, jonge mensen. Maar er zijn gebieden waar vroeger grote steden waren, Palmyra bijvoorbeeld, 250,000 in de ene en een half miljoen in de andere reisgids, zo rond 300 toen koningin Zenobia het voor korte tijd de kern maakte van een koninkrijk. Nu vindt je een prachtige puinhoop, kline stukjes opgebouwd. De tempel van Bel bijvoorbeeld, ongeveer de omvang en intimiteit van de Utrechtse Janskerk, maar nog kaler dan die veel te Calvinistische kerk. Toch wel van aparte schoonheid: pure natuursteen kan dat wel hebben, maar je kunt je de mensen daarin nauwelijks meer voorstellen.

Na jaren van groei spreken we in Nederland weer van krimp. Dorpjes of tenminste enkele straten in Groningse gehuchten worden afgebroken. Syrië heeft met 1200 verlaten dorpjes en steden de grootste voorraad aan archeologische vindplaatsen. Graven dus maar en puzzles in elkaar zetten. Maar na Palmyra vonden wij het voorlopig genoeg. Bosra heeft een fantastisch kapot theater zoals we er al velen hadden gezien. En dan de grote mall, de winkelstraat. Palmyra heeft er een van 1200 meter, maar de langste is in Apemea (Afimia?), wel een 1800 meter lang. Daar zijn we maar niet geweest al heeft het wel een eeuw geduurd om die pilaren weer in elkaar te zetten.

Eigenlijk vonden wij het mooiste de bizarre combinatie in de Rechte Straat van Damascus: tussen de huizen en weinige parkeerplaatsen in nog restanten van de romeinse zuilenrij die de winkelstraat markeerde in de tijd van Paulus.

De mooiste gebieden zijn toch die ten noorden van Aleppo, het gebied van de Dead Villages, waar je af en toe nog ruïnes van kerken of huizen ziet, maar verder geheel desolaat en verlaten: klimaatverandering, droogte dus, te hoge belasting, oorlog. Even niet interessant, behalve voor de archeologen. De mooiste plek die wij zagen is rondom de zuil van Simeon 'de pilaarheilige'. Zo mooi dat er drie plaatjes komen van de ruïnes.

Syrie: de Assads

2010-12-07T02:31:00.000-08:00

Saddam Husein van Irak heeft een soortgelijke carrière gemaakt als Hafiz Assad, heerser over Syrië: militair, in 1971 via een staatsgreep van de Baath-partij aan de macht. Hafiz Assadf stierf op tijd, 2000 en begon niet zelf aan een oorlog tegen een ander land. Tegenstanders in eigen land heeft hij net zo hard onderdrukt als de partijgenoot uit Irak. In Hama, bolwerk van Soennieten, kregen de moslim broeders rond 1980 veel macht en aanzien bij het volk. Toen protesten tegen corrupte ambtenaren niet hielpen werden leiders van de Baathpartij vermoord. Assad stuurde de luchtmacht om de stad te bombarderen: zo'n 30.000 doden en een oude wijk helemaal plat, dus nu nog meer nieuwbouw grijze flats. Je merkt de massamoord niet: de stad is als de andere steden sinds die tijd tienmaal in inwoners gegroeid (gemiddeld kinderaantal per vrouw 3,5) en het ziet ar propvol uit. De zoon Bashar is nu tien jaar aan het bewind. Er was een derde broer, Basil die een snelle Mercedes in de mist op een snelweg kort na middernacht tegen een rotondepaal aanzette. Basil was heel populair, maar de wat saaie oogarts Bashar doet het nu kennelijk al tien jaar op een stevige manier.
Je komt Basil bijna niet meer op de portretten tegen, maar overal op straat, achter op auto's en vooral op regeringsgebouwen vooral de zoon en ook wel vaak de vader. Een selectie uit onze vangst in Syrië. Die hierboven staat is het mooist. Ze lijken wel gangsters, maar kennelijk is dit goed. Stond op eenvoudig gebouw zonder duidelijke kernmerken.

Deze twee stonden in Seydnaya op een straathoek en voor het gemeentehuis in dit zeer christelijke stadje met zijn prachtige nonnenklooster.

Dit is de vader voor de Al Assad bibliotheek in Damascus. Senior was ook vrijmetselaar en een mooie bibliotheek siert deze Aleviet dus. Overigens was die op vrijdag én zaterdag dicht dus hebben we het met de buitenkant moeten doen.
Er staan tientallen meer van deze plaatjes temidden van de800 foto's die we maakten. Alleen deze nog uit de soek al Hamidiya van Damascus:

Syrië: Hergebruik

2010-12-07T00:36:00.000-08:00

Waarom naar Syrië? Het was voor ons een beetje het afwerken van een rijtje: we hadden in het Midden-Oosten al reizen gemaakt naar Marokko, Egypte, Israel, meermalen Turkije. Dan is SDyrië een mooie aanvulling. Op zich een land dat slechts zelden een eenheid was zoals het nu wil zijn (sinds 1944 pas!). Het was onderdeel van rijken van Hittieten (vooral Turkije), Egypte, Assyrië (Irak dus), Perzië, Hellenisme (Seleuciden), Romeinse Rijk, Byzantium, korte tijd centrum van de Islam (660-750) dan van Iraaks-Perzische en Turkse moslims. Meer onderdeel van andere machines dan een eigen centrale beweger.
Voornaamste uitvinding is die van het schrijven via klinkers en medeklinkers, letters en dus geen woorden of lettergrepen in het Ugaritisch schrift, ca 1100 voor Chr. Het is een land van minderheden: de president is een Aleviet, een specifieke stroming die dicht tegen Sji'itische islam aan zit, maar niet in de Iraanse vorm. Er zijn soennitische en sji'itische moslims en 5-10% christenen in allerlei (teveel)etnisch-nationalistische kerken verdeeld. De regering is dus seculier, maar houdt wel stevig rekening met religieuze gevoelens. Over de grootste uitbarsting van onderdrukking bij het verhaal over de Assads (tragedie van Hama waar zo'n 30,000 doden vielen).

De grote Umajjaden-moskee was een tempel van de Fenicische godheid Haddad, dan Jupiter, en onder de Byzantijnen aan Johannes de Doper toegewijd. Zijn hoofd zou daar begraven liggen. Het ligt er nog, maar nu is de kerk omgebouwd tot moskee, al zijn de drie beuken van de oude basiliek wel gebleven. Ze zijn, anders dan bij de 'gewone basiliek' wel alle drie even breed en de kerk wordt in de breedte gebruikt, zoals nu ook bij de Dominicuskerk in Amsterdam gebeurt.

Er staan zeven minaretten om de moskee. De oproep tot het gebed gebeurt door een koortje van een voorzanger met zes die zijn eerste oproep door krachtige luidsprekers herhalen. Eenstemmig, goed gelijk, al krijg je vanwege de afstand toch enig tijdverschil.
De zuidooster minaret is de Jezusminaret waar de terugkeer van Jezus wordt verwacht.

De binnenplaats van de moskee is bijna net zo groot als het immense gebouw. Er zijn allerlei mozaïeken van een idyllische omgeving aangebracht: mooie praken met imposante paleizen, deels in goud. Mooie waterstromen, maar geen mensen of dieren, dus toch een beetje levenloos.
In een zijkamer van die binnenplaats was een kleine serie zijkapellen gewijd aan een graf voor het hoofd van Hussayn. Toen die kleinzoon van Mohammed en zoon van Ali, de concurrent van de Damascus kalief Mu'awiyya in 656, zelf ook gedood was (in Irak in 680) werd zijn hoofd naar Damascus gebracht en daar tentoongesteld. Sji'ieten komen hem in dit sunnitisch bolwerk nu wel vereren en er vallen daar nogal wat tranen bij, er word gezongen, mensen slaan zich op de borst: super-emotioneel gebeuren aldaar. Het is werkelijk aangrijpend om in enkele seconden een hele groep te zien veranderen van gewone toeristen in diep treurende mensen. Maar dit kan kennelijk allemaal bij elkaar gebeuren daar. Je moet er niet aan denken dat de Sji'ieten de Soennieten weer als de moordenaars van Ali en Husayn gaan aanklegen.

Syrische achtergronden

2010-12-06T06:17:00.000-08:00

Van 26 november-5 december 2010 gingen Paule en ik voor 10 volgepropte dagen naar Syrië. Eerst wat Damascus, dan met een kleine Hyundai auto naar Palmyra, Aleppo, Hama en uiteindelijke weer drie dagen in de miljoenenstad (7 miljoen? Tien keer zoveel als in 1970!) Damascus.
Enkele flitsen van de wijze waarop wij hebben stand gehouden in dit geweld van veranderingen. Damascus en Aleppo zijn al stad sinds ruim 100 v Chr. dus ruim 3000 jaar steeds bewoond, aangebouwd en gerenoveerd. Dat blijkt het duidelijkst uit de Omajjadenmoskee: een tempel voor Haddad, voor Jupiter, Zeus, Jezus en Maria en dan nu een basiliekmoskee. Hierboven staat Paule netjes ingepakt in die sacrale ruimte, waar niet alleen de toeristen maar ook de Syrische vrouwen en meisjes die in broek rondlopen, zo'n jas aanmoeten. Maar een uur later zit zij dan in de christelijke week in een restaurant in Franse stijl aan de Rechte Straat (Sjara' Mustaqim, ja die van Paulus) weer zo.

Dag 3 gingen wij per auto de woestijn in, richting Baghdad, maar zover kwamen we niet. Het vleef bij de gigantische romeins-hellenistische ruines van Palmyra. Onderweg wel even Baghdad Café aangedaan.

Dag 4 gingen we alweer verder naar Aleppo, maar wel eerst naar het grote Kruisridderslot Krak des Chevaliers, waar Paule ineens in wonderbaarlijk licht kwam te staan in de ridderzaal. Het weer was overigens steeds perfect: 20-26 graden overdag, maar in de avond en nacht nogal fris. Altijd zonnig. Dat licht viel dus over Paule:

Dag 5 was wandelen in Aleppo (wat hebben we gelopen die dagen, vooral in de oude steden, daar meer nog dan in de ruines). Ook daar een christelijke wijk (waar wij dank zij Allied Tours en de Nederlandse organisatie NRV-Holiday een werkelijk prachtig hotel hadden, een grote kamer in een oud paleis) en een islamitische, maar overal veel oude restanten. De Ishtar-friezen in de citadel konden we niet zien, omdat op dinsdag de musea dicht zijn, maar er was genoeg verder. Hier Karel dan eens alleen, nadat eerst Paule met Karel nog even de modeshow van de Umajjadenmoskee aldaar deed (origineel gebouwd, weer in basiliekstijl). Die vrolijk wit-met-rode balletjes bleek later te koop te zijn voor 3 Euro! Goedkoop en vrolijk naar Gods huis.

Dag 6 gingen we eerst naar de oude zuil van Simeon en het gigantische basiliekviertal dat er omheen is gebouwd. Dan naar Maraat Nu'man waar we gezllig aan de rand van een drukke straat een kebab hebben gegeten en daarna het mosaïek-museum in. Verblinderd. Maar Paule staat er dan temidden van meiden van een middelbare school van Idleb die ook gekomen waren.

Ja, de plaatjes zijn even omgedraaid. Doet er niet toe verder.
Na een nacht in een mooi hotel in Hama, Bait al Mashriq or Orient House, ook in die oude stijl, maar waarschijnlijk nagebouwd werd het dus alweer dag 7: vooral naar twee christelijke dorpen, Maalula (bedevaart voor Tekla en de gespeten rots) en Seydnaya, waar in een nonnenklooster een zeer vage icoon wordt vereerd door christenen en moslims, vooral door vrouwen die kinderen willen krijgen. En kinderen hebben wij genoeg gezien.
Boven het Tekla-klooster is een kloof van bijna een kilometer, om de maagd te beschermen tegen een brute Romeinse soldaat die haar geloof en maagdelijkheid wilde afnemen. Nu een prachtige wandeling op 170o meter hoogte, wel een beetje nat.

Karel speelt hier dus even voor die Romeinse soldaat!
Dag 8 was weer voor Damascus, niet alleen de oude zaken, maar er was ook wel eens tijd voor een mooi terrasje in de diplomatenwijk. Toch hier weer een foot van een museum, het 18e eeuwse paleis van de Pasja die gouverneur voor de Turkse Ottomanen was in Damascus. Let niet op ons maar op de randen van de spiegel en de wanden, allemaal ingelegd in kwaliteit die lijkt op de Taj Mahal.

Tenslotte: dag 9 gingen wij eerst naar het graf van Ibn Arabi, daarna nog naar dat van Saydah Zainab, kleindochter van Mohammed en dus (half)zus van Hassan en Hussayn. Net als het graf van Hussayn's dochter Ruqaya (in de oude stad) was dit een nieuw gebouw, na 1990. Immens van omvang, allemaal schitterend zilver, goud en edelstenen en marmer in de meest flitse kleuren. En Paule valt daarin nauwelijks meer op!

Dag 10 gingen we 's-morgens nog de universiteit bekijken en een 16e eeuwse moskee, gebouwd door de beroemde Sinan, nu als legermuseum gebruikt, maar in herbouw. Zo gaat dat daar: steeds maar weer herbouwen. Rest van dit verhaal moet nog volgen na deze schaamteloze serie foto's van onszelf.

HET PROTESTANTISME IS TOCH OOK EEN NA-CHRISTELIJKE STROMING?

2010-11-22T01:05:00.001-08:00

De synode en een brede achterban van de Protestantse Kerk van Nederland, PKN, heeft zich de laatste tijd behoorlijk druk gemaakt over een beleidstuk over de Islam. Daarin benadrukt auteur en VU Hoogleraar Bernard Reitsma dat het christendom Joodse wortels heeft en een blijvende verbondenheid met Israël. Over de Islam wordt daarin gezegd dat het een na-christelijke religie is, die notabene enkele elementen van het christelijk geloof afwijst. Voorbeelden zijn dan de verbinding van volledig God en mens in Jezus en het geloof in de Drieëenheid van één godheid in Vader, Zoon Jezus Christus en de Heilige Geest.
Nu weet de ontwikkelde christen ook wel dat die formuleringen van Jezus als God én mens na-christelijk zijn. Drie eeuwen na Jezus zijn ze te midden van heftige discussies en onder keizerlijk gezag op het concilie van Nicea in 325 geformuleerd en nooit helemaal geaccepteerd. De oosterse christenen van Irak, Turkije, Syrië en Perzië, toen nog een grote en sterke groep, wilden deze heerschappij van de Oost-Romeinse keizer en zijn bisschoppen niet erkennen.
Toen rond 600 in het Arabisch-Syrische gebied de islam als een nieuwe religieuze stroming ontstond, zocht deze nauw aansluiting bij het joods-christelijk monotheïsme. Zoals te verwachten is, kwamen alle elementen van de grote joods-christelijke traditie hierin weer naar voren. Religies beginnen nooit van niks, maar hernemen het bestaande. Van Adam tot Noah, Mozes en, ja ook, de Jezusverhalen, we vinden het allemaal in de Koran terug. Inderdaad niet volgens de keizerlijk-romeinse formulering. Een vertegenwoordiger daarvan, Johannes van Damascus, vond rond 730 dan ook dat de Islam een christelijke sekte was, zoals Reitsma eerlijk erkent.
16 eeuwen na Jezus ontstond het Protestantisme als een reactie op allerlei toestanden in de vanuit het Vaticaan geleide Rooms-Katholieke stroming. Tegenover een verering van allerlei heiligen als bijna-goddelijke figuren, stelden Luther en Calvijn weer Jezus centraal als voornaamste openbaring van de ene godheid. Zij hebben ook de heiligenbeelden in de rooms-katholieke kerken kapot gegooid, vanwege daarmee verbonden magie en bijgeloof. Kortom, het christendom werd opnieuw en aan de tijd aangepast uitgevonden.
In die tijd was het jodendom nog helemaal fout: Joden waren de doders van Jezus, die ook zijn boodschap heftig hadden verworpen. Die eerlijke erkenning voor de joodse wortels en de blijvende verbondenheid met Israël heeft het Europese protestantisme pas erkend na de Holocaust van 1940-45. Het christendom wordt toch steeds weer opnieuw geformuleerd en uitgevonden? Die waardering voor de joodse wortels heeft veel nieuwe nuchterheid aan moderne christenen gebracht. Ook wel teleurstelling, omdat de joden onderling ook weer zo verschillend blijken te zijn en maar zeer ten dele waardering voor die nieuwe geloofsgenoten kunnen opbrengen.
Nu is het tijd voor de PKN en andere christenen om de moslims te erkennen als fellow-travellers in dat voortdurende proces van herformulering van het christendom. Het zal wel even wennen zijn en net als bij het jodendom zal er naast enthousiasme ook wel tegenwerking en teleurstelling over resultaten zijn. Jezus heeft het christendom niet uitgevonden. Wij zijn allemaal na-christelijke mensen die nieuwe rituelen, liederen, teksten en grafschriften uitvinden, na en naast het lezen van onze basisteksten. De roeping van deze tijd is niet om vast te houden aan een starre protestantse of christelijke identiteit, maar te erkennen, dat die verandert en dat ook wat moslimgeluid daarin verfrissend kan zijn. Dat zou een mooi reformatie zijn!

Contesting Religious Identities: Moet je ook een religieus rijbewijs hebben?

2010-10-27T00:57:00.000-07:00

Het Departement Religiestudies/Theologie in Utrecht hield 13-15 oktober een conferentie onder de wat zwaar aangezette titel: Contesting Religious Identities, over de vraag dus hoe mensen hun vorm van religie zelf definiëren, vaststellen of laten zien. Ook wel hoe anderen iemand op een bepaalde vorm vastpinnen.
Boeiend was Engelse Anna Strhan (van Slowaakse afkomst, vandaar die naam), die een verhaal meebracht over een conservatieve Anglikaanse kerk, beetje sekte-achtig, die erop hamert dat de gelovigen in een vijandige geseculariseerde wereld wonen, dat ze zich niet aan moeten passen en bij elkaar moeten blijven. Succes verzekerd binnen die kring: er staan 80 mensen op de payroll en de kerk zit op zondag driemaal vol!

De Turks-Franse Nilüfer Göle (identiteitskenmerk een grote bos rood haar)had een typisch Frans-anthropologisch verhaal over de symboliek van ruimte en plaats: hoe Palestijnen tijdens een demonstratie in Milaan gingen bidden op het plein voor de Duomo (en zoiets is ook bij het Colosseum gebeurd!). Religion and territory: die verhouding verandert snel. Gebieden zijn niet meer zuiver van één club, maar moeten hun terrein met anderen delen, vooral door de wereldwijde migratie. Minderheden willen dezelfde rechten als meerderheden en doen dat onder meer door demonstratief terrein voor zich op te eisen.
Zowel Islam (Darul Islam/Darul Harb) als katholiek christendom (aparte bisschop in partis infidelium terwijl voor de reguliere gebieden andere regels golden dan voor missielanden) kenden hun territoriale dromen, die nu snel uiteenspatten.
Andere voorbeelden waren: de Berlijnse moslim Yunus M., 17 jaar oud, die op zijn school gebedsruimte eiste. En Mansur Escudero, de Spaanse bekerling die op 6 december 2008 een gebed leidden in de Mesquita van Cordoba. Wie volgt?

Der Utrechtse promovende Annemeik Schlatmann had een zeer helder verhaal over westerse sji'itische moslims die een imam in Irak of Iran zoeken en vaak via Internet kunnen vinden.
Absolute op op No 1 is de redelijk traditionele Ali al-Sistani in Irak. No 2 de bijna-feministische Yusuf Saane'i uit Qom. No 3 is de onlangs overleden Md Husayn Fadlallah uit Beyrut. Het blijkt heel belangrijk te zijn om je echt tot een leraar te wenden en die ook te volgen. Alleen dan blijf je sji'iet. Zij heeft 37 interviews gedaan en 30 van de 37 volgen Sistani. Kijk daarvoor dus op www.najaf.org.
Maar de boeiendste voordracht kwam van de eigen Utrechtse Martha Frederiks die een presentatie gaf over de Islamitische variant van de Barbie-pop, Fulla, die nooit helemaal bloot kan (ondergoed zit er in stevig formaat meteen opgeplat), die kan bidden, mooie hoofddoeken draagt, afijn voor alles staat waar een door ulama gedroomde islamitische identiteit voor staat. Prachtige creatie en een boeiend thema. We moeten er dadelijk bij onze reis in Syrië dus ook maar eentje meebrengen voor onze eigen kleindochter Sophie. Martha Frederiks had in Utrechtse speelgoedzaken rondgekeken en er alleen een in het grote winkelcentrum Overvecht een gevonden.
Net als Barbie gaat Fulla niet trouwen. Ze heeft wel werk: onderwijzeres, verpleegster.

Er was nog veel meer: Tina Pippin (Biblical Studies, Agnes Scotte Colle in Atlanta) had een verbijsterend verhaal over allerlei moderne opvattingen over het einde der tijden. Er schijnt een boeiende film 2012 te zijn. Toch een opzoeken.

Dan had Nienke Pruiksma, bijna klaar in Utrecht met haar dissertatie over de CCC, Celestial Church of Church een levendig verhaal over de rol en positie van vrouwen in kolossale witte jurken in die Nigeriaanse kerk, die ook in Nederland een kleine gemeenschap heeft, met allerlei reinigingsrituelen en vooral veel zang. Ook al weer stevige controle van de mannelijke leiders.
Het deed je bijna verzuchten dat je maar beter dubbele religieuze paspoorten kunt hebben en niet te close contact met je leiders, want stevige identiteit is wel een beetje verstikkend, zo bleek me uit vele voorbeelden. Je zou er je religieus enthousiasme niet makkelijk van kunnen oppotsen.
De lezingen gingen wel allemaal over etiketten/paspoorten die door anderen aan groepen worden gegeven. Het ging dus over groepsidentiteiten, niet zozeer over een persoonlijk paspoort, een individuele identiteit die uit een aantal componenten kan bestaan. Veel groepssamenhang en het er bij horen dus. Weinig over individualiteit en daar leven wij juist zoveel door in het gewone leven. Ook als je niet aan de eisen van dit of dat voldoet kun je toch in de reliwereld een leuke combinatie bijeen scharrelen. Of hebben ze daar ook wel een shopper-rijbewijs voor? Of zou je dat helemaal eigen mogen houden?

In mijn Indonesië-tijd kreeg ik nogal eens een vraag of ik christelijk was. Als je dan zei: katholiek, dan was de reactie vaak: "dan geloof je dus in God als Drieëenheid en in Jezus als Zoon Gods?" Ik zei dan dat dit nu toevallig twee definities waren, waar ik me niet in kon vinden. Dan was mijn gesprekspartner meteen al in verwarring.
Identiteit is dus prachtig, maar vaak vooral als versimpelende vereenvoudiging. De werkelijkheid is meer als Mt 13:52, de huismeester die uit zijn voorraad oud en nieuw te voorschijn haalt. Maar de ene keer dit de andere keer dat. Godsdienstvrijheid dus als een vrijheid voor het individu liever liever dan voor groepen met stevig omschreven identiteiten.

De Apen van Arabist Hans Jansen en zijn verbond met de fundi's

2010-10-23T21:45:00.000-07:00

Koranverzen zijn in veel gevallen op meerdere manieren uit te leggen. Zo was onlangs de bekende Amsterdamse moslims Jan Beerenhout op TV die Koran 2:256 citeerde: Er is geen dwang in de godsdienst om te ontkennen dat het strikt geboden is om vijf maal daags te bidden: er is immers geen dwang in de godsdienst!
Datzelfde vers mag hij dan volgens Arabist Hans Jansen in zijn pleidooi voor de Wilders-rechtszaak, op 10 mei 2010 gegeven, weer niet gebruiken, want het vers zou zijn 'geabrogeerd'. In gewoon Nederlands dus opgeheven door een later vers. Over die abrogatie is heel wat te doen. Jansen benadrukt in dat pleidooi (te vinden op hoeboei.nl) wel dat vrijwel alle geleerden het er over eens zijn dat het in de vroege Medina-periode is 'neergedaald', dus aan Mohammed is geopenbaard. Hij zegt er niet bij, dat die hele abrogatieleer door een aantal grote geleerden wordt afgewezen: zou de van eeuwigheid bestaande Koran dan al meteen stevige vormfouten hebben? Dan lijkt het wel op een Nederlandse rechtzaak! Waarom Jansen dan toch die abrogatie zo moet verdedigen? Alsof hij een rechtzinnige moslim is?

Maar nog iets meer over die geleerde Arabist Hans Jansen. In een boekje over de Islam met de venijnige titel Islam voor varkens, apen, ezels en andere beesten stelt hij dat joden in de koran zwijnen, apen en ezels worden genoemd (blz. 129). Hij verwijst onder meer naar soera 2:64. De joodse bron van dit verhaal laat hij weg, net zoals het feit dat het alleen over bepaalde sabbat-overtreders ging. Daarom deze verzen hier maar eens. Lees het geheel als tegen joden gericht.

63. Wij het sloten het verdrag
en verhieven de berg boven jullie.
‘Houdt vast aan wat Wij jullie gegeven hebben
en gedenkt wat erin staat: dat jullie God zullen vrezen’.
64. Toen keerden jullie je daarna af;
maar zonder Gods genade en Zijn barmhartigheid
zullen jullie tot de verliezers worden gerekend.
65. Jullie weten van hen die jullie sabbat overtraden.
Wij zeiden tot hen: ‘Apen! en weg zullen jullie wezen’.
66. Zo gaven Wij het tot een gruwelijk voorbeeld
voor hun eigen tijd en later;
een vermaning voor die God vrezen.

De Sabbat-overtreders die in apen worden veranderd. Hier is een buiten-bijbels Joods verhaal bekend verondersteld. 7:163-6 is een uitvoeriger variant hiervan. In 5:60 worden de ongehoorzamen getransformeerd tot apen en varkens.
Dit is wel een verwijzing naar een verhaal dat niet terug te voeren is op de Joodse bijbel of de Talmoed. De klassieke moslim exegeet Tabari heeft een verhaal over de Joodse stad Eilath ten tijde van Koning David, waar op een sabbatdag vele vissen in de haven verschenen. De meeste inwoners zagen ervan af om ze te vangen, maar die ze wel vingen werden omgetoverd in apen door God, als straf. Er is in het latere jodendom een debat of je voor de sabbat je netten mocht uitzetten zodat je op sabbat vis kon vangen en dan dus na de sabbat de buit echt binnen halen. Is dat dan werken of niet? De meeste Joden vonden dit wel geoorloofd, maar de strenge sekte der Karaïeten niet. Vinden we hier in de Koran dan ook weer een echo van joodse debatten rond 600 die elders niet zo precies gedocumenteerd zijn? Katsh geeft de joodse bronnen hiervoor (Amerikaanse Jood, schreef Judaism and the Koran. Biblical and Talmudic Backgrounds of the Koran and its Commentaries, New York: Barnes, 1954:67). Katsh heeft ook een mogelijkheid dat het niet om apen zou gaan, maar om wormen. De straf zou dan zijn voor het verzamelen van teveel manna, waar wormen uitkomen, tenzij voor de voorraad die voor de sabbat werd verzameld. Zie Exodus 16:19-24.

Security als een missionair ideaal

2010-10-12T01:34:00.000-07:00

Nog een conferentie: vrijdag 8 oktober vierde NIM, Nijmeegs Instituut voor Missiologie dat deze vorm van godsdienstwetenschap en theologie precies 80 jaar bestaat in Nijmegen. De leerstoel heeft het woord missiologie vervangen (als te zeer verbonden aan een militante vorm van geloofverspreiding, vroeger in nauwe band met koloniale expansie). Nu heet de leerstoel Interculturele Theologie. Maar het NIM draagt de naam missiologie nog wel, vooral als verbonden aan dynamische kanten van het christendom. Dat is lange tijd ook verbonden aan ontwikkelingssamenwerking.
In de tijd dat ik zelf nog door OS betaald werd (1978-1988) ging het daar vooral om armoedebestrijding, onderwijs, vrouwenemancipatie. Sinds 2000 is conflictbestrijding een belangrijk thema bij OS, en dan ook nog sterk gericht op vermijding van etnische én religieuze conflicten, want die belemmeren veelal de ontwikkeling (failed states).
De conferentie in Nijmegen was gewijd aan Religion, development and security. Peter Kanyandago sprak als eerste: met voorbeelden uit Uganda, die niet echt werden toegelicht en voor niet-ingewijden duister bleven. Ruerd Ruben, hoogleraar in Nijmegen en belangrijk bij het ministerie van OS, sprak erg indringend over veiligheid, vertrouwen als belangrijke waarden die wij nastreven en anderen moeten gunnen. Voor echte ontwikkeling moet je risico's durven nemen, maar daar is dan een veilige omgeving belangrijk bij.
Hierbij de eerste en de laatste houders van de leerstoel: Mulders en Frans Wijssen.

Gülen's Hizmet in Amsterdam

2010-10-11T23:43:00.000-07:00

De Hizmet (letterlijk: toewijding) of vrijwillegersbeweging pakte stevig uit met een mooie lokatie, Felix Meritis en een groot aantal sprekers in Amsterdam. Het waren vooral buitenstaanders, zoals dat vaak het geval is: sympathieke buitenstaanders, soms zelfs bijna niet-moslim sympathisanten, die aardig over de beweging spreken.
De eerste twee waren Thomas Michel en Pim Valkenberg. Valkenberg maakte een inventarisatie van de geschriften van Fethullah Gülen: hoe hij voor de interne aanhangers en voor de externen anders spreekt. Thom Michel sprak over de kernwaarden. Ze kregen naderhand een herhaald applaus maar ook waarschuwing: beoordeel de beweging niet naar de (goede woorden en) bedoelingen van één leider, maar naar de zichtbare feiten, vooral in eigen land.
Dat deed de Leuvense hoogleraar Johan Leman die ze naast elkaar zette:
Milli Görüs: vooral gelovig en Turks, vanuit de moskee
Diyanet: vooral Turks en ook wat religie, vanuit moskeeën
Hizmet: onderwijs en een internationaal waardensysteem, met wat islam, maar zonder de moskeeën. Hij zag er ook niet veel specifiek Turks in: Prisma in Brussel is een Hizmet-Gülen instituut, maar heeft geen afbeelding van Atatürk. Hizmet is vooral ondersteund door de 2e generatie, hoogopgeleiden, zij het met geld van de 1e generatie.

Typisch voor Hizmet is ook het decentrale: er waren al 50 lokale organisaties voordat er een Hizmet-federatie kwam. En daarbij zijn dan de Belgische Lucerna-scholen niet eens onderdeel ervan. Komt die decentralisatie omdat in de jaren 1980 de generaals allerlei religieuze organisaties verboden, zodat een centrale Hizmet-beweging of zelfs -sturing niet aanwezig is (voor Van Bruinessen zag veel centrale sturing, maar kon die niet echt hard maken).
De vergelijking met de Pinksterbeweging is er wel in ideologie (individuele vroomheid, veel op op praktische ethische doeleinden) en ook in de oorsprong: veel mensen van het platteland die een goede omgeving in de stad zoeken, maar niet in de activiteiten: Pinksterkerken zijn op religieuze ruimtes georienteerd, terwijl Hizmet niet actief is in sama, zikr, geen persoonlijke band met een shaykh wil (eerder de meer afstandelijke van wekelijks kijken naar de TV-overweging van Gülen zelf), kijkt naar de moderne wereld.
Probleem blijft dat na een charismatische leider een organisator de beweging moet voortzetten: hoe gaat het bij zo'n laag-georganiseerde harakat die geen echte movement is?
Helen Rose Ebaugh sprak over het geld dat de beweging ondersteunt: genereuze middenstanders en echte rijken geven gemiddeld wel 10% van hun inkomen om activiteiten op te starten: grond, gebouw, de eerste 3 jaar salarissen en dan moeten de hoge inschrijfkosten de school of het ziekenhuis verder financieren. Schoolgeld moet zo hoog zijn dat 20% gratis kan komen (dus als de Jezuïeten of Ursulinenscholen!)
De sohbet een soort spirituele Rotary-club vormt voor deze mensen zowel een zakelijk als een charitatief netwerk.
Sammas Salur zag wel een verticale communicatie in Hizmet: de hogere mensen weten wat er elders gebeurt. Mensen in het veld kunnen snel verplaatst worden, omdat ze huizen huren. Iedere organisatie heeft zijn geheimen en zo is het ook hier: Some are more Gülen than others, some institutes are financed locally, others financed through networking, while there is a lack of transparancy..
De papers verschenen in een keurige bundel: Mapping the Gülen Movement, Conference Papers.

Demo tegen CDA-PVV huwelijk: actie toverbal

2010-10-01T07:30:00.000-07:00

Demonstreren heb ik niet zo vaak in mijn leven gedaan. 2 oktober dan toch maar een keer, tegen het CDA-plan om de macht te gaan delen met VVD en PVV. Ik ging in het kader van de 'bezorgde burgers' die ondersteuning geven aan Nederland Bekent Kleur. Het was een groepje van vijf mensen, waarvan ik Liesbeth Schlichting kende uit de Janskerk in Utrecht. Ik heb een kleine toespraak voorbereid, die hieronder volgt. Ik heb hem twee keer, ingekort en gewijzigd gehouden. Het bleek van te voren niet in te plannen hoe het zou lopen. Ik heb uiteindelijke wachtende CDAers toegesproken. Het geheel was ook best vrolijk: clowns met leuzen als 'Eigen clowns eerst', uitdrukkelijk een wat vage boodschap met minieme verwijzing naar Wilders vai haardracht. 14 particulieren hadden een groot scherm opgesteld, waarop die prachtige tekst: "Het gaat niet om het accoord, het gaat er om met wie u het sluit." Daarop volgden dan enkele seconden van een venijnige maar belachelijke toespraak waarin zegt dat het CDA betekent: Christenen Dienen Allah. Na afloop koffie drinken in een winkelcentrum dicht bij. Uiteindelijk was bijna 1/3 van de CDA congressanten tegen. Stevige groep tegen dus.
Zelf deelden wij toverballen uit om het CDA uit te dagen kleur te kennen: de eigen kleur en tegelijk de veelzijdige kler van de Nederlandse samenlaving.

Beste vrienden van een Nederland dat dynamisch, modern, democratisch en vooral kleurrijk is. Wij zijn hier vandaag bijeen om het CDA af te houden van een gedoog-kabinet. Daarbij moeten we ons afvragen wie is het die gedoogt? Na het lezen van het gedoogaccoord is het duidelijk. Dat stuk lijkt een soort acte van overgave. Het is een deel van het CDA dat het wel OK vindt, alias gedoogt, dat de PVV door mag gaan met haatzaaien tegen een miljoen moslim in Nederland,in ruil voor regeringsdeelname.

Iedereen van ons is hier met zijn kleine eigen agenda en ervaringen. Ons hoofddoel is beperking van de uitstraling die de PVV krijgt in deze makkelijke positie: wel pluche en aandacht, geen verantwoordelijkheid.

Die beperking van de PVV macht willen we bereiken door het CDA te wijzen op de eigen missie en doelstelling. Het CDA zegt een middenpartij te zijn: zelf ook verdeeld in een christelijk-sociale en een rechts-conservatieve vleugel. Laat het CDA die veelvormigheid in zichzelf erkennen en niet aanschurken tegen extreem rechts. Laat het CDA zelf zijn kleuren bekennen!

Het CDA noemt zich een christelijke partij. Die partij moeten een nieuwe spiritualiteit in een seculariserende wereld vinden en ondersteunen. Veel moslims in Nederland voelen zich hiertoe aangetrokken en op alle niveaus van de partij zijn er moslims te vinden. Zoals Job Cohen vanuit zijn joodse traditie al zei: Jacob heeft hier voor een bord linzensoep een eerstegeboorterecht gekregen. Shame you, CDA! Vooral voor de moslims die in jou een toevlucht wilden vinden. Laat het CDA zelf zijn vele kleuren bekennen!

Vanuit mijn eigen vakgebied, islamwetenschap en interculturele theologie, wil ik hier nog een opmerking aan toevoegen over wat de Rotterdamse deelraadwethouder Alaatin Erdal vroeg. Wat is de visie van het CDA op de Islam? Is het genoeg als Verhagen zegt dat er vrijheid van godsdienst blijft? Is dat niet wat erg magertjes? CDA beken je kleuren eens!
Het CDA is niet langer aan kerken, denominaties of zelfs religies gebonden. Ten opzichte van het Jodendom hebben katholieken en protestanten zich bekeerd: het zijn niet langer Jezusdoders, maar er wordt snel en gemakkelijk gesproken van een joods-christelijke traditie die een belangrijke wortel voor de Nederlandse en Europese cultuur is.

Maar die cultuur verandert, zei ook de niet-westerse allochtoon Prinses Maxima. Zou het CDA dan niet wat actiever en positiever naar moslims toe moeten zijn? CDA laat je diepste kleuren eens eerlijk zien!

Islamisering een gevaar? Wie zegt dat? In 1940 was het Koninkrijk der Nederlanden nog voor 60% moslims. In naam van Wilhelmina en onder toezicht van haar koloniale ambtenaren waren er beperkte sjarie’a rechtbanken voor familiezaken. Dat liep heel redelijk. Een veelvormige islam kon zich daar verder ontwikkelen. Nederland is een handelsnatie: al vanaf de VOC-tijd. We zijn niet met 20% van de wereldbevolking in oorlog. Van Marokko tot Indonesië . We zijn geen cowboys, maar Sindbad-handelaren. Laat dat ons cultuurideaal zijn. Veelkleurig. Daarom roep ik jullie allemaal op om tot actie over te gaan, de toverballen te verspreiden en het CDA op te roepen tot veelkleurigheid en wijde betrokkenheid, wat dat is zijn diepste kleur.
Karel@steenbrink.nu (Emeritus hoogleraar interculturele theologie, Universiteit Utrecht)

Jezus en de Koran in de Brouwerij in Zetten. Soera 1

2010-09-15T21:43:00.000-07:00

Dominee Otto Heldring was een inventieve lastpak, sociaal hervormer en alternatieveling. Hij richtte een serie filantropische instellingen op in Zetten, waaronder ook de eerste opleiding (kweekschool) voor vrouwelijke leerkrachten. Hij stichtte een bierbrouwerij in de Betuwe: drinken deden de boerenknechten toch, maar dan beter wat goed bier dan slechte en zware borrels. Hij was tegelijk orthodox, maar Nederlands zuinig missionair leider. Hij stuurde in Nederland het programma van de zendeling-werkman. Dat waren mensen met een praktisch vak, vooral in landbouw of bouw- en timmerwerk, die een ticket naar Nederlands Indië kregen en daar aan verspreiding van het christendom moesten doen. Velen mislukten. Juist vanwege die lage opleiding sloeg hun boodschap bij de afgelegen eilanden van de Sangir-Talaut-archipel toch aan. Zijn zendelingen trouwden daar met de dochters van de hoofden en namen dus uiteindelijk ook het bestuur over in kleine theocratische republiekjes.

Op zondag 24 oktober gaat de dienst in 'zijn' vluchtheuvelkerk (10.00) even niet door: die wordt gehouden in de nabijgelegen school, omdat de kerk wordt gerestaureerd. Overigens zou hij het er misschien toch wel mee eens zijn geweest dat nu eens de Koran klinkt in zijn kerk, daar was Heldring verrassend open voor, omdat hij bij zijn wilde plannen toch altijd wel uitging van wat de gewone mens geloofde en ook nodig had om zijn leven beter in te zien. Hieronder de aankondiging van de dienst van 24 oktober.

In de Koran zijn alle grote verhalen uit jodendom en christelijke traditie hernomen. Over Adam, Abraham, Mozes en David. Ook over Jezus staan stevige teksten in de Koran. Als een soort dialoog: tussen de engel Gabriël en Maria over de geboorte. Verder als een debat tussen Jezus, de apostelen en de andere joden over inhoud van het evangelie en de kruisiging en redding uit de dood. Dit evangelie staat centraal in de dienst van zondag 24 oktober, 10.00 in de Brouwerij in Zetten.
Voorganger is Prof. Karel Steenbrink, in de jaren 1980 docent aan de Staatsuniversiteit voor Islamwetenschappen in Indonesië en later bij de Universiteit Utrecht. Hij zal ook de liturgische sfeer van de moskeedienst laten voelen door de Arabische klanken van de gebedsoproep, het voordragen van de mooiste delen van de Koran en ook door uit te leggen hoe het lichaam woordeloos kan bidden bij dat moskeegebed dat eigen een stille, langzame dans voor God is. Kijk op zijn weblog: http://karelsteenbrink.blogspot.com/.

Bij wijze van voorbereiding, hier soera 1 van de Koran. Het zijn 7 regels dus net zo lang als het Onze Vader. Ook eerst een lofprijzing, dan de smeekbede.

Openingsgebed – Al-Fatiha
In Gods naam, Erbarmer, Barmhartigheid
Lof aan God, Heer van dit wereldrijk.
Erbarmer,Barmhartigheid
Koning op de dag van het eind der tijd
Jou dienen wij, jou vragen wij, leid
ons op de weg van rechtvaardigheid;
de weg van jouw gunst en beleid,
niet die van haat en nijd,
niet die vanw vergetelheid.