maandag 20 maart 2017

Broers Jansz over de profeet Mohammed, 1627

Voor het grote project CMR, Christian-Muslim Relations, a Bibliographical History, heb ik me weer even met een boek van Broer Jansz bemoeid. Broers Jansz was actief als boekdrukker, en schrijver in Amsterdam. Tot 1652 minstens. Hij wordt zelf geroemd als een initiator van de eerste krant in Nederland omdat hij oorlogsberichten, krnoniene schreef, die uiteindelijk in een soort krant zijn overgegaan. Meer vlot schrijver dan onderzoeker dus. Zijn zoon Joost Broersz publiceerde in 1641 de eerste Nederlandse Koranvertaling, overigens een bewerking van de Duitse vabn Schweigger. Islam verkocht toen ook en in 1627 publiceerde Broer Jansz een dubbel-boek: het leven van Mohammed en een overzicht van de Turkse dynastieke geschiedenis.
Een hele lange titel op het boekje in klein formaat en gedrukt in Gotische letter. Het zijn over Mohammed verhalen zoals Jacob van Maerlandt ze ook al opdiste. Dat Mohammed leerlingen van Nestorius was en meer van dit soort. Uitvoerig ook over de epilepsie waaraan Mohammed (net als volgens een aantal tegenstanders Franciscus van Assisi leed. Daarover ook een aangrijpende waar 'Koning' Mohammed vakt tot ontsteltenis van een dienaar.
Het meest curieuze verhaal, en nieuw voor mij, gaat over het sterven van Mohammed en zijn begrafenis. De kist zou in de 'kerk van Mekka' zijn neergezet, waar Mohammed als voorzieningen had getroffen, zodat de ijzeren kist door een magnetische rots naar boven werd getrokken. In de taal van het boek:

Het lijk werd bewaard tot de 12e dag want men vermoedde dat hij ten hemel zou opstijgen. Het begon te stinken en geen beweginge of beginsel sach van Hemel-Vaert of Oprijsinghe van [22] den Hemel: soo is het daer nae in een Yzeren kist/ tot Mecha in een heerlicke Kerck ghebracht. In het verhemelte van deze Kerck hadde de voorschreven Mahomet groote stucken van magneet-steenen heimelijck doen legghen/ opdat zijn ijsere Kist daer onder ghestelt zijnde/opwaerts getrokken zoude werden/ en alst gheschiede/ gheviel het oock alsoo/ dies het ghemeyn volck sulcx voor het wonderlickst van de Werelt/en een teken des Mahometsche heyligheyts hielden: hierom vaeren de verblinde Turcken noch hedendaeghs nae de stadt Mecha om tselfde te besichtighen…
Waar Broer Jansz dit verhaal  vandaan heeft gehaald weten we niet. Ook niet waar de afbeeldingen vandaan komen. Het boek werd in 1640 nog een herdrukt.

dinsdag 14 maart 2017

Hizmet in Den Haag: een ontspannen presentatie

Voor maandagmorgen 13 maart had Gürkan Celik een open bijeenkomst georganiseerd in NieuwsPoort, Den Haag met als doel om een verantwoord beeld van de Hizmet/Gülen beweging te geven. Ja, een beetje alsof je steeds maar weer opnieuw moet beginnen en er sinds de eerste Nederlandse conferentie in Rotterdam 22-3 November 2007 nog nauwelijks voortgang is gemaakt.  In 2009 verdedigde hij zijn dissertatie over Gülen en de beweging in Tilburg. Maar er blijf genoeg werk te doen om de beweging die 'zo moeilijk te vatten is' (aldus een van de aanwezigen) nader te beschrijven. Maar zo gaat het ook met algemene informatie over de Islam: sinds de jaren 1970 heb ik dat zelf ook gedaan en het niveau wordt niet beter, ook al is islam tegenwoordig wel een veelbesproken onderwerp.
Er is wel veel gebeurd rond de beweging: vorig jaar natuurlijk de coup, waardoor het ontmantelingsproces in Turkije nog versneld werd. Op de heenweg naar Den Haag was er een Ibrahim ///  in de auto, een Turkse man die zes jaar in Indonesië, Depok, op een Hizmet middelbare school had gewerkt. Docent Engels met een MA in politieke wetenschappen, die de laatste 3 jaar bij de Fatih Universiteit had gedoceerd en nu als asielzoeker in Nederland is sinds ongeveer drie maanden. En dan afgelopen weekend de rel rond bezoeken van twee Turkse ministers aan Nederland die door de regering Rutte verboden werden omdat ze teveel Erdogan-campagne kwamen maken.
Durtussendoor dus een heel nuchtere bijeenkomst, waarin vooreerst Prof. Johan Leman uit Leuven een aantal vragen over de Hizmet uiteenzette.
Gürkan Celik de grote organisator die zelf niet de vlammende speeches houdt, maar dat graag aan anderen overlaat!
Johan Leman was enige tijd de houder van de Gülen chair in Leuven. Hij was onder de indruk van de Amerikaanse mentaliteit en houding bij de Gülen-mensen van Turkse afkomst in de VS en hij benadrukte heel sterk dat Gúlen zelf is geëvolueerd, minder Turks en helemaal minder Ottomaans is geworden, meer wereldwijd. Daarentegen heeft Erdogan de banden met Qatar en met de Moslimbroeders aangehaald. Er is dus een structureel uit elkaar groeien gekomen en daarnaast zijn er incidenten geweest, zoals bij de Israël-flotilla, de Gezi demonstraties en de positie van de Koerden sinds 2015).  Eigenlijk is Gülen door Erdogan in het Westerse kamp gedrongen. Leman had hem gevraagd of er interreligieus gezongen kan worden, niet alleen in kerken, maar ook in moskeeën. 'Natuurlijk!' had hij gezegd. Hij vertelde ook over een christen die hem vertelde dat hij enthousiast was over de ideeën van Gülen, vooral zijn visie op dienstbaarheid. En daarom moslim wilde worden. 'Wat heb je dan tegen het christendom dat je moslim wilt worden?' Vroeg Gülen, die die religieuze verandering dus niet nodig vond.
1) Onderwijs in toewijding van 3-18 jaar. (Mij is opgevallen hoe veel mensen in de tienertijd geraakt worden door de Gülenbeweging. 2) Interreligieuze dialoog (ook buiten de drie Abrahamitische religies, zeker ook Boeddhisme en Hindoeïsme, maar geen atheïsme. Nog niet). 3) Re-think: algemene maatschappijkritiek, ook op de Hizmet-beweging zelf met niet-Hizmet intellectuelen.

Na Leman gaf ik zelf een korte reactie, waarin benadrukte dat we niet het onderzoek naar Hizmet moeten starten met de uitvallers, maar juist ook naar de motieven waarom en wanneer mensen zich er toe getrokken voelen. Dat kwam mooi naar voren in de drie hierboven die over hun eigen ervaringen vertelden. Links Belqin Kemaql Kocak uit Dordrecht, werkzaam in het Welzijnswerk, 26 jaar,  en die als 17-jarige wat ervaring wilde opdoen bij vrijwilligerswerk in huiswerkbegeleiding en via studentenhuizen. Het heeft haar zelf ook sterk bevoordeeld. Ze heeft ook wat in de politiek meegelopen en vond dat de Gülen-mensenprecies doen wat de participatie-wet ook wil. Zij is er dankbaar voor omdat zij er zelf ook veel voldoening en beter inizcht aan heeft overgehouden. Of dit nu Islam is? Zo'n etiket doet haar eigenlijk niet: het is gewoon goed dit te doen.
Midden hierboven Michel Aktan die na 9/11 nogal wat vragen kreeg van andere Nederlanders (hoewel hij zelf een wat gecompliceerde ouders had en niet alleen in Moslim-traditie stond): de visie van Gülen hielp hem om hierin een standpunt te vinden en de juiste vredelievende Islam te zien.
Derde, recht hierboven, is ICTer, ondernemer Adnan Kacmaz die ook rond zijn 17e ervaring kreeg met Hizmet, studentenhuizen, huiswerkbegeleiding. Hij durft nu zelf niet naar Turkije te gaan. Zijn kinderen vertellen thuis dat anderen zeggen dat ze op een 'terroristenschool' zitten.
 
Tenslotte: de rest van het publiek van zo'n 40 mensen. Dat waren grotendeels in interreligieuze dialoog geïnteresseerde mensen (naast wat oud-politici, ambassade-mensen e.d.) die betreurden dat Gúlen-mensen niet meedoen aan het Haagse Forum van Religies (maar in Rotterdam zijn ze juist weer zo actief!).
Deden Gülen-mensen mee aan de coup? Leman zei: deden er katholieken mee aan de coup van Pinochet tegen Allende in 1973? Zeker! Maar het was geen katholieke coup.

zaterdag 25 februari 2017

Maria in Utrecht

Het Catharijneconvent heeft een grote nieuwe tentoonstelling, die weer een publiekstrekker moet gaan worden. Over Maria. Ter voorbereiding aten wij met een goede vriendin in de ex-Oud-Katholieke Kerk Maria Minor, nu café Olivier. Van het interieur zijn een aantal elementen overgebleven die dit niet alleen een nostalgische tent maken, maar ook iets met wat religieuze heimwee.

Afijn, ook het Trappistenbier is gewild. Daaronder Willibrord die de dom al aan Jezus als wereldvorst aanbiedt en daarnaast Bonifacius met zijn bijbel doorstoken.
Een bijzondere afbeelding vond ik ook wel die hieronder. Het thema van de Boodschap aan Maria, met op de achtergrond een afbeelding van de zondeval, in kunst uit dezelfde tijd.
Ook de islamitische Maria kwam een her en der aan bod. Musea hebben niet het grote verhaal of dé boodschap, maar veel fragmenten. NHJu ook weer heel veel echte kunst, mooie verzamelingen volksdevotie ook. Levende religie hier geboden zonder veel dogmatiek.

De tentoonstelling begint zeer breed met allerlei moedergodinnen, de vrouw als  de grote Schepper. Dat komt zo her en der wel terug: dat naast de patriarchale elementen van Jodendom, Christendom en Islam, de Mariafiguur de milde, moederlijke of vrouwelijke kant bendarukt.

Als grapje staat er in de binnenhof voor aankomende bezoekers deze spiegel, met daarop Maria, met een bloembak in de hand en een veiligheidslamp op haar hoofd.
 Deze nogal uitgesproken naakte Maria, met de vagina stevig naar voren was nogal apart. We hadden zoiets al wel eens gezien in India, boven in de toegangen van een Krishna-tempel. Het bijschrift meldde hier dat het ook wel als afschrikking (van wat? wie?) bij Keltische kerken stond. inderdaad bijna krijgshaftig naakt, niet de bedeesde maagd die we vaker zien.
 Er was ook een zaaltje met persoonlijke impressies van bezoekers, op video opgenomen. Ik heb daar ook een kleine memorie ingesproken. Toen ik 12 jaar was, werd het dogma van Maria met lichaam-en-ziel-tenhemel-opgenomen  afgekondigd (1954).  Ik vond dat toen erg zielig voor Maria: zo helemaal alleen in die grote hemelzaal. Verder alleen Jezus, die het natuurlijk druk heeft, maar helemaal (nog) geen andere mensen. Maar deze Maria Hemelvaart is wel vrolijk: Maria wordt vooral door engelen opgehaald en welkom geheten.

Is afkicken van religie ook wel eens goed? Of: Helpt een tijdje communisme en atheïstische propaganda bij religieus fanatisme?

Deze week was in de Albanese ambassade in Den Haag een lezing door Esther Struykmans, dominee in Groningen. Zij deed ook aan master Midden-Oosten studies. Voor haar afstuderen in 2011 was er geen gelegenheid voor moslim-christen relaties in de Arabische wereld vanwege de politieke onrust. Zij ging zes weken naar Albanië en interviewde een aantal mensen. Na een zijd lang in Libanon gewerkt te hebben viel haar de goede relaties tussen religies op.
Er zijn nogal wat christen-moslim relaties, zelfs geheel gemengde families. Beide groepen zijn even rijk of arm. Religie speelt volgens haar een gerine rol in de politiek (ook goed voor vermindering van spanningen tussen religies!). Het is geen cultuur om elkaar de provoceren over religie. Albanezen zijn in het algemeen nogal nuchter.
Eigenaardig vond ik de positieve  opmerkingen over de eerwraak: die is zo streng dat ze zelden hoeft te worden toegepast en geeft vooral meer veiligheid aan vrouwen.
De bijeenkomst was in een gebouw waar de benedenverdieping geschikt is voor culturele manifestaties. Links van  de spreekster een schilderij waarop een man in traditionele Albanese kleding zichtbaar is.
Volgens de officiele statistieken die Struymans citeerde, is 70% moslims, met een stevige minderheid voor Bektashi moslims, 20% orthodox en 10% katholiek Maar bij de bijeenkomst, waar ook nogal wat in Nederland wonende Albanezen waren, werd vooral benadrukt dat heel veel mensen a-religieus zijn. Bijna nergens in de communistische wereld was tussen 1950-1990 de atheïstische propaganda zo heftig als in Albanië. Maar ja, nu is Albanië toch al wel weer lid van de OIC: Organization of Islamic Cooperation. Sommigen vonden de conclusies van Striykmans toch wel rooskleurig.
Toch blijft het een heldere vraag: is afkicken zo af en toe voor een land of een mens ook wel weer eens goed voor open relaties?

woensdag 22 februari 2017

Rechtsgeleid of rechtgeleid?


Ik kreeg een vraag over het gebruik van het woord recht(s)geleid. Hieronder een antwoord
Het woord rechtsgeleid is helemaal fout. Het zou betekenen dat wij 'door rechts geleid worden'.
Rechtgeleid is dus goed, maar het is een raar woord. In de grote 'dikke' Van Dale, het grootste woordenboek van het Nederlands komt het niet eens voor!  De rechtgeleide kaliefen is een uitdrukking die al heel lang bestaat in kringen van Islamkenners, maar rechtgeleid wordt bijna nergens anders voor gebruikt. In het Arabisch heten deze vier (Abu Bakr, Omar, Otyhman en Ali) de  khulafa ar-rashidun
In de Koran komt het woord rashid 4x voor:
eenmaal in 11:78 waar gesproken wordt over een rajulun rashidun, Leemhuis vertaalt als verstandig man.  (De wanhopige Lut biedt zijn dochters aan mensen van Sodom aan in plaats van de gasten en zegt dan: Is er onder jullie geen verstandig man?
11:87 De mensen van Sjoe'aib vinden zijn boodschap maar raar. Zij willen hun goden niet verlaten en zeggen tegen hem: Jij bent toch de zachtmoedige, de verstandige.
11:97 gaat het over Farao/Fir'aun: het bevel van Fir'aun was niet verstandig.
18:17 hier wordt gesproken over een waliyun murshidun, Leemhuis vertaalt met: een helper die de weg wijst. Waliyun is hier helper (begeleider/voogd, gids) en murshid (afgeleid van rashid) als wegwijzend.
In de studies over hadith heet de tijd van de sahabat en van de vier 'rechtgeleide kaliefen' een gouden tijd, waarin mensen zich lieten leiden en geen fouten maakten. Het is duidelijk een anti-sji'itische term van de soennieten, want die vinden dat 'Ali meteen de opvolger van Mohammed had moeten worden. Van de vier rechtgeleide kaliefen moet vooral Uthman het ontgelden: hij is (net als Umar en Ali) vermoord. In zijn geval vooral omdat hij corrupt was en zijn familieleden overal voortrok. Zo rechtgeleid waren ze dus ook weer niet allemaal!
Hieronder een bord met de andere helden: een bord met de namen van God en Mohammed. Daarnaast Mohammeds dochter Fatima, haar man Ali en hun kinderen Hasan en Husain.

zaterdag 18 februari 2017

Wijsheid in de Janskerk

In de Janskerk wordt in februari een kleine cyclus gehouden van drie zondagen met als thema 'vrouwelijke beelden van God'. Er wordt alleen gekeken naar de Joods-christelijke traditie. De islamitische godsbeelden zijn verdeeld in twee series (van de 99 mooie namen voor God): de machtige en de lieflijke: jalal tegenover jamal, mannelijk tegenover vrouwenlijk.
Er werd afgelopen zondag ook een schilderij onthuld van Angie Devereux met de titel Waiting for Sophia.
Hert is een stralend gouden afbeelding (mag niet bij de iconen van de Kopten, maar de Grieken en de Russen vinden dat wel OK). De reacties waren nogal gemengd: het gezicht van de vrouw is nogal serieus, bijna stuurs te noemen. Nogal in zichzelf gekeerd. Maar wel bijna een zonnegodin met al die stralen. Ze blijkt zwanger te zijn. Dus een beetje in de stijl van de zwangere zangeres Beyoncé.
We hebben wat gespeculeerd over scheppingsideeën in de stijl van een intelligent design: maar dat blijft een abstracte idee. Hier wordt, net als in Wijsheid 8, de adviseur van God bij de schepping als een vrouw voorgesteld die plannen voorlegt en wellicht ook uitvoert. Wijsheid, logos, demiourgos, het zijn termen die de overgang van één goddelijke eenzaamheid naar de veel van een niet-volmaakte wereld begeleiden. Moeten we dat nu met die oerknal-theorie maar achterwege laten? Combineren?
Op een detail van het schilderij blijkt de baby er al bijna klaar te zijn. De voetjes zijn zichtbaar. Is Sophia nu de vrouw of de baby? Woorden die ik kon terugvinden zijn onder meer:
All scripture is inspired by God (2 Tim 3:16); He saved and called us  (2 Tim 1:9); You saw me before I was born (Psalm 139:16); We do not speak in words taught by human wisdom (1 Cor. 2:13) God will give you strength (2 Thess. 3:3).
Een baby nu al, vóór de geboorte, beplakt met zinnige bijbelteksten. Dat wordt nog wat!
Joop Smit had wel problemen met de wirwar aan spreuken, ideeën. Maar hij kwam wel met weer een onbekende tekst:  in Numeri 11 klaagt het volk dat ze te weinig te eten krijgen. En Mozes klaagt bij God over het volk: Bent u mij zo weinig gelegen dat u mij de last van heel dit volk te dragen geeft? Ben ik soms zwanger geweest van dit volk, dat ik het ter wereld heb gebracht? En dan wilt u mij gebieden om het in mijn armen te dragen, zoals een voedster een zuigeling draagt...
Benieuwd wat er verder van deze serie wijsheid zal komen.

zaterdag 11 februari 2017

De Silence-film van Martin Scorcese: is waarheid universeel?

Gisteren werd de film Silence van Martin Scorcese in de Utrechtse bioscoop Rembrandt gedraaid, waarna er een heerlijke sushi-lunch was en een serie korte lezingen in de Geertekerk.
Organisator was de remonstrantse kerk, meer specifiek Dr. Sigrid Coenradie, dominee in Deventer en in Augustus 2016 op Endo gepromoveerd bij Johan Goud in Utrecht. De opkomst was buiten verwachting groot: ruim 200 mensen in een overvolle grote filmzaal voor een lange en zeer aangrijpende film. Er kwamen woorden als 'verpletterend, overrompelend, weerbarstig'.
Het verhaal speelt zich af in Japan: nadat in de jaren 1570-80 een grote massabekering had plaatsgevonden bij edelen die tegen de shogun van Ende/Tokyo in opstand waren, kwam er een christenvervolging na 1600. De bekering van mensen rond Nagasaki had ook wel politieke motieven: steun van Portugese moderne wapens. De vervolging was er dus ook op gericht om de vreemde religieus-politieke beweging de kop in te drukken.
Een Jezuïet, pater Ferreira had zich afvallig getoond en bestudeerde nu de Japanse cultuur en droeg ook de supeirieure westerse kennis over geneeskunde en astronomie over aan moderne Japanners.
Twee jonge Jezuïeten gaan op zoek naar deze Ferreira. Ze ontmoeten christelijke dorpen in een streek waar de arme boeren ook in een boerenopstand zijn verwikkeld, tegen de te hoge belastingen. Er zijn dramatische martelingen-scenes, die doen denken aan Ben Hur, de oude film. De Jezuïeten worden gevangen genomen. Een wordt gedood, de andere, Rodriguez, volgt uiteindelijk ook de weg van Ferreira, waarmee hij nog wat Japanse levens van christenen redt en zelf ook verder kan leven.
Helemaal boven de oudere Ferreira, daaronderde gevangen genomen Rodriguez.
Het boek, de Japanse eerste film  uit 1971 en deze film blijken steeds een ander slot aan het verhaal te geven. De film van 1971 gaf nogal stevige kritiek op de absolute staat Japan, waar de individuele keus voor christendom niet mogelijk was. Hij eindigde toen in een erg lange kus van Rodriguez met zijn Japanse vrouw. Was dat naast een afwijzing van de japanse staat ook een afwijzing van dat andere grote en absolusitische systeem, de katholieke kerk?
In de compacte tekst van de schrijver van het boek Sushaku Endo, komen veel thema's naar voren. Een ervan is de cultuur van Japan als een moeras waarin de christelijke religie geen wortel kan schieten. Christendom is waar in Europa, maar in japan is er een andere waarheid nodig!
Marc de Kesel  zocht de kern in een zin van het boek (niet in de film!): De weg van de genade is het opgeven van het ik. De priesters kunnen door hun geloofsafval mensen redden: moeten zij dan aan hun eigen glorie en waarheid vasthouden? Dat doen ze uiteindelijk niet en dat zou dan ook de kern van het boek zijn. Ik schreef dit op als het graankorrel-ideaal: de graankorrel moet sterven om vrucht voort te brengen...
Over de functie van lijden, over de stilte van God, reservatio mentalis, spanning tussen Christendom als sociaal-politieke boodschap, de relatieve betekenis van sacramentele mis, biecht, geloof in paradijs, heel wat thema's kwamen langs. De film bleek in ieder geval niet zo simpelweg 'Superkatholiek' te zijn en eenvoudig eenduidig als onze Volkskrant suggereerde.
Een heel bijzonder figuur in de film is de ambtenaar en inquisiteir Inoue. Hij is een vriendelijk, liberaal diplomaat, zo absoluut anders dan ik me had voorgesteld: dogmatisch en hardvochtig. Hij geeft redelijke argumenten, suggereert daqt de priesters het niet hoeven te menen, alleen maar even op de beeltenis van Jezus trappen is al voldoende.
Ik ga het boek weer opnieuw lezen.