Friezen en Vikings

Op nogal wat plaatsen zijn musea voor de Vikingen, maar wat ze nu precies waren, werd ons niet helemaal duidelijk. Eigenlijk gewoon middeleeuwse Denen (en Noren), die boeren waren, handel dreven. Over Viking-expedities en veroveringen hebben we weinig gehoord.

 In Ribe zagen we vooral reconstructies zoals hierboven aangegeven. Helemaal boven staat een vissersdorp aan de kust, zoals Ribe geweest moet zijn. Waar dus ook wel wat handel gedreven werd en sommigen verder gingen kijken. Typisch is wel dat de stenen voor de bouw van een steviger gebouw (rijk huis of kloosters, kerk) door een vrouw naar boven worden gedragen. Is dat op basis van historische gegevens (er zijn buiten de officiële documenten van steden en kloosters maar weinig verhalen bekend) of is dat de wens van de moderne Denen?

Bij deze afbeelding van Christoffel stond beschreven dat die zo groot in kerken werd weergegeven vanwege het geloof dat wie eenmaal op een dag Christoffel had gezien dan verder die dag ook niet meer zonder biecht zou komen te overlijden. Zou dat ook de reden zijn dat hij tot in 19e eeuwse kerken zo groot is afgebeeld, zoals bijvoorbeeld in te Utrechtse Willibrorduskerk?

Het rustige Denemarken: Ribe en Odense

Op 2e Pinksterdag reden we verder van Lübeck naar Denemarken. Eerste plek was het oude stadje Ribe, aan de westkust. In 856 was daar de Franse monnik Ansgar aangekomen (geboren in Amiens, dus onderdeel van een Frankische bekeringsbeweging). Ribe lag toen aan de kust, dus op een oude Fries-Frankische handelsroute zegt men in het museum, waar ze van wilde Vikingen weinig willen weten. Hij staat nu te pronken voor de kathedraal van Ribe

Het was 2e Pinksterdag. Helemaal vrije dag dus nog rustiger dan gewoonlijk in het toch al wat kalme Denemarken (Paule gebruikte af en toe het woord saai, netjes, beetje als Zwitserland?) De kathedraal was ook dicht evenals een andere grote oude (klooster)kerk. We moesten dus maar op Wikipedia Commons kijken voor de mooie, levendige, beetje boerse versieringen.

Abraham hier als een boer die vee/zijn zoon wil slachten en kijkt wie daar het zwaard/mes beet houdt. God zal wer in voorzien: dat zei Abraham aan zoon Isaak over het offerdier dat nodig was.
Over het Vikingmuseum van Ribe (eigenlijk: een van de twee!) komt een aparte blog.

Dan naar Odense, een studentenstad, maar we hebben er weinig gezien. Het plein voor het stadhuis staat bovenaan: links stadhuis, recht voor de kathedraal, kerig onderhouden en in de verf, met groots altaar, maar alles leeg hier. Er was wel een heel druk restaurant, waar wij maar een feest-lunch hebben genomen. Een buffet-lunch, dus all-you-can-eat, maar dat is aan onze generatie niet echt besteed.

Belangrijke bezienswaardigheid in Odense: het kleine huis, rechts op de voorgrond, waar Hans Christiaan Andersen is opgegroeid. Hij is verreweg de bekendste Deen. In een aantal winkels heb ik gevraagd of ze ook een beeldje van Sören Kierkegaard hadden: niet dus, de naam was soms niet eens bekend, maar Andersen kom je vaak tegen. BD dus of Beroemde Deen.

Een rijke-dochters klooster in Lübeck

In Lübeck waren nog enkele oude kloostergebouwen min of meer bewaard. Beste bewaard is het Heiliger Geist-Hospital, uit het midden van de 13e eeuw. Nu een bejaardenhuis, met mooie en rijke kerk in het midden.

Het oude z\iekenhuis-klooster staat nog waar het thuis hoort: aan een grote straat in het hartje van de stad. Aan de noordkant stond het oude klooster van de Dominicanen, preekheren. Ook met een hele grote kerk, maar die was ooit al gehalveerd, net als de domkerk van Utrecht, omdat hij te groot was.  De gebouwen werden nu gebruikt voor een museum om de glorieuze geschiedenis van de Hanze als een voorganger van de Europese Unie te vieren. Curieus is een zijkapel/kerk, helemaal naar de rest van de stad gericht. Beichthaus, dus kerkje of zaaltje om te biechten, want de Dominicanen waren niet alleen kampioen in het vernietigen van ketterijen via de Inquisitie, zij zorgden kennelijk ook voor de vergeving.

Aan de zuidkant van de oude stad werd rond 1506, dus maar tien jaar voordat Luther met de Rfeormatie begon, een groot Anna-klooster opgericht speciaal de ongehuwde dochters van de rijke handelaren. Het was in 1941 ook stevig getroffen door de luchtaanvallen. In het restaurant hebben ze de pilaren van de oude kerk deels laten staan, zodat je tussen halve ruïnes een Weizenbier kunt drinken (van heel veel regen was het intussen zonnig weer geworden!).
De kunstschatten van dit en andere kloosters waren wel goed bewaard gebleven want de verzameling oude kunst was overweldigend.

Het waren vooral kloostergangen, met zijkamers die waren overgebleven van de aanvallen en nu plaats gaven aan allerlei kerkelijke kunstschatten.
Heel toepasselijk voor de rijke dochters die hier een kloosterleven leidden was de uitvoerige verbeelding van de parabel van de meisjes die wachten op de bruidegom: sommige alleen uitvoerig opgetut, maar niet wakker om de bruidegom te verwelkomen.

De 'dwaze maagden' hadden alle een zeer ingenieus kapsel, veel meer uitgewerkt dan het eenvoudiger van de wijze die een lamp klaar in de handen hadden, zoals hieronder.

We zagen ook een sterven van Jezus op het kruis, waarbij, heel eigenaardig, de 'ziel van Jezus' in de vorm van een klein figuurtje uit het hoofd wordt meegenomen. Ik heb nog getwijfeld of het hier wel over de kruisdood van Jezus gaat, want het had natuurlijk ook een andere heilige kunnen zijn, maar je ziet hier ook duidelijk een engel die bloed opvangt en dat zie je eigenlijk alleen bij de afbeelding van de dood van Jezus. De figuur was wel beschadigd en links en rechts zijn er dus lege vlakken. Ik heb de foto ook een beetje bijgesneden. Alles bijeen toch een apart afbeelding, daar in het Annaklooster. Er staat ook wel 'hij gaf de geest' dus dat kan dan zo zijn afgebeeld en werd het 'ontzielde lichaam' in een graf gelegd. Hoe je dit verder plastisch kunt indenken (alsof die geest, dat kleine poppetje er bij de opstanding/verrijzenis weer in terug wordt geplaatst?) daar kun je dus verder over fantaseren.
Als toetje voor Lübeck hier nog een van de poorten, de Westerpoort, aan de brede toegang tot de zee van hieruit. Lübeck ligt aan de Oostzee (terwijl Bremen nog een haven heeft richting de Noordzee, net als Hamburg) maar heeft niet de problemen van onze Zuiderzee stadjes: vanaf het water is er meteen een klim van minstens tien meter of meer naar de stad.

Als je dit vergelijkt met Kampen is het middenstuk echt die Noord-Duitse architectuur. En het is ook wel een slag groter. Maar was Lübeck nou echt (een) hoofdstad van de Hanze? Toch eens wat historie er op na gaan lezen!

Herinrichting van oude kastelen, kerken: Bremen en Lübeck

Bij buitenlandse reizen zijn de kerken vaak de belangrijkste gebouwen, per se. Natuurlijk musea (vaak in oude paleizen of burchten) trekken meer bezoekers. Toch zijn de kerken in veel steden nog de indrukwekkendste gebouwen. Zo in Utrecht de Domkerk. In Bremen waar wij onlangs waren viel de domkerk van buiten helemaal op. De 7 torens van Lübeck zijn ook allemaal van kerken (als de stadspoort even niet wordt meegeteld als 'toren'). Maar wat er binnen van gemaakt is nogal eens treurig! In Bremen was de Dom een donkere en trieste ervaring. Veel te groot kennelijk, want in het midden was dan een vierkant afgezet voor de kerkdienst, vlak bij een voor nu veel te grote preekstoel.

Het zijn van die domkerk in Bremen geen overzichtelijke foto's. De woorddienst, met preek, vind ergens achterin de kerk plaats etwrijl voor brood en wijn, de dienst van tafel dus, nog het oude hoofdkoor wordt gebruikt. De kerkdienst veranderd, maar zo'n kerkgebouw gaat niet snel mee.

In Lübeck is een machtige bisschop geweest met een grote domkerk. Maar er is een veel groter Marienkirche, kennelijk rivaliteit van de rijke burgers met de bisschop. De Marienkirche heeft pech gehad: in de tweede wereldoorlog heeft de Engelse luchtmacht al in 1941 de kerk zwaar beschadigd, terwijl de dom gespaard bleef. Maar de Marienkirche is weer helemaal opgebouwd, zo'n beetje als hij vroeger was. Adenauer stond prachtig op de foto van het herstel, waar heel Duitsland bij betrokken was. Maar groot, ja, vreselijk groot die kerk, als komt dat op de foto van het binnenwerk. Het was Pinksterzondag en een stevige verzameling van kinderkoren was actief bij de dienst betrokken. Wij konden dus achterin aansluiten.

De kerk is ook bijzonder omdat Johannes Sebastiaan Bach van Zuid-Duitsland naar Lübeck was komen lopen om bij Buxtehude te gaan luisteren en leren. Een wat stijve afbeelding achterin de kerk verbeeldt deze bijzondere orgelleerling in de grote kerk. De orgels zijn groot van klank en vullen de kerk goed, maar als zanger heb je het idee dat het er niet toe doet hoe je zingt, want het draagt toch niet in zo'n supergrote kerk.

Hieronder dan het overzicht van de zeven torens van Lübeck: allemaal nog van de tijd vóór de reformatie. Daarna hadden ze immers zulke grote kerken helemaal niet meer nodig! Zeker niet in een handelsstad. Alleen het koninklijke Dresden heeft in de Liebfrauenkirche nog een kolossaal gebouw gekregen (en natuurlijk de Berliner Dom, als rivaal van Rome, maar vooral voor de graven van de Hohenzollern).

De boodschap van Bremen

Begin Juni 2017 gingen Paule en ik op een tochtje naar Denemarken. Meestal gaan onze vacanties naar het zuiden. Maar  dus Denemarken, niet alleen omdat er allemaal aanslagen komen in zuidelijke landen, Frankrijk, België, bij de Duitsers. In het noorden is het wat terroristen betreft wat rustiger. Onze zoon Floris ging met zijn Inge en de twee kinderen naar Denemarken, daarna voor zo'n 80 dagen naar Noorwegen. Wij dus ook een beetje die kant uit.
Allereerst naar Bremen: een van de grote Hanzesteden, die grote voorloper van de EU, waarin de handel vooraan is blijven staan, niet de politieke unie.Ook steeds weer met andere zwaartepunten en allianties, zoiets als nu in de EU gebeurt. Ook niet voor eeuwig, dus toch een aardig voorbeeld, referentiepunt.

De grote dom was zo donker en zo vol met belerende teksten, allemaal goed bedoeld, maar zo opdringerig en storend, dat die hier geen plaats krijgt. Misschien moeten ze bij zulke oude gebouwen toch drastischer en met meer durf ingrijpen. De grote markt  had van alles en nog wat. Hier een neef van Karel de Grote, oversized, razende Roeland, vooral bekend van zijn strijd tegen de Moren in Noord Spanje. Hier is hij een stadsbeschermer voor alle kwalen en staat er ook voor een rijk stadhuis, pronkstuk van een handelsstad.

 De gevels op allerlei manieren versierd met de manier waarop het geld verdiend werd, de scheepvaart voor de handel.

Je zag er heel weinig moslims. Te midden van een grote groep toeristen en meiden (met horentjes) die een vrijgezellenfeest aan het vieren waren toch deze pronte dame die zelfverzekerd haar eigen weg gaat.

De Bremer stadsmuzikanten verkondigen de boodschap van Bremen, dat groten en kleinen moeten samenwerken en zo kunnen de kleinsten toch ook nog een en ander zien en meewerken aan hun openbare optreden.

 Een klein straatje is de Böttcherstrasse in de jaren 1925-1930 op en top omgebouwd tot een soort openluchtmuseum voor art deco. De ingang toont een soort engel Michael met zijn zwaard, groot boven de ingang. Er staan maar liefst twee hotels, er is een museum, allerlei dure winkels, restaurants en allemaal in een meer dan feestelijke pracht. Die 120 meter stralen een immense levensvreugde uit. Dat zou je niet zeggen uit de kop van Ludwig Roselius, de rijke koffiehandelaar die het allemaal op gang heeft gebracht. Na de sombere dom kwam voor ons de vrolijke markt en de nog meer joyeuze straat.

deKanttekening bij het einde van een warme en felle Ramadan

Zaman is verdwenen, net zoals de Cosmicus scholen, in naam dan. De websitehttp://fgulen.com/nl/ doet het de ene keer nog wel (zo vandaag), maar gisteren al weer niet.  Maar er komen hier in ieder geval wel weer nieuwe dingen voor in de plaats.
Mehmet Cerit toont weer hoe hij iets klaar kan krijgen: er ligt een eerste nummer van deKanttekening, het nieuwe blad over Nederland, Turkse Nederlanders en een aantal sociaal belangrijke zaken. Zoveel dat je denkt: moet dit dan allemaal in één nummer.

Murat Isik schreef een boek over de Bijlmer. Het bracht mij ertoe om zijn eerste boek ook te gaan lezen: nog over het Oosten van Turkije. Gewelddadig en treurig (bijna zoiets Disgrace, een spiraal naar beneden, van Coetzee), maar je blijft wel lezen. Amina Wadud en een vrouw die het gebed mag leiden in eenmoskee. Marcouch, Jan Jaap de Ruiter, Thomas von den Dunk, Thijl Sunier en nog anderen: veel columns.Kritiek op godsdienstonderricht dat kinderen vang maakt en teveel over de hel spreekt. Voor en tegen besnijdenis, zonder een duidelijk ja of nee aan het einde. Te veel om op te noemen. Wel over het leed van de Gülen-mensen in Turkije, die ingevangenissen gemarteld worden, hun geld en huis en baan kwijt zijn. Maar geen rechtstreekse preek van Fethullah Gülen.
Even stilte.
Dat was ook mijn dominante thema aan het einde van deze Ramadan. Religie kan mooi en inspirerend zijn, maar soms is het ook te veel. Lasten we nu maar even van een adempauze genieten. Even aan de kant blijven staan, alleen een enkele kanttekening.

De pycholoog en de bijbel: Tomas Halik

In de jaren 1980 was er een populaire Duitse bijbelwetenschapper/priester/socioloog die furore maakte. Niet de historisch-kritische, maar een meer psychologische lezing zou een echte betekenis van de oude tekst kunnen bieden. Nu is het meer de literaire kritiek: de tekst als een groot geheel.
Nu las ik onlangs toch weer zo'n psychologiserend boek van Tomas Halik, Geduld met God. Het is geschreven door een man geboren in 1948 in Tsjechië. Ondanks of juist door het gedram met atheïstische propaganda, bekeerde hij zich in 1966 als 18-jarige tot vurig en stevig gelovuge. Maakte een studie filosofie af, werkte als psychiater, maar werd in 1978 ook 'clandestien' of 'geheim' priester gewijd. In zijn boeken toont hij begrip voor twijfel, redelijkheid van ongeloof.

In zijn boek Geduld met God, gaat hij herhaaldelijk in op het Zacheus-verhaal van Lucas 19:1-10. De tollenaar in Jericho die  op enige afstand Jezus wil zien en dus in een boom klimt, maar hij wordt naar beneden geroepen. Hij geeft de helft van zijn bezit weg en wat hij door corruptie heeft genomen dat geeft hij viervoudig terug. Maar verder komt hij in het lijdensverhaal en bij de jonge kerk niet voor. Halik ziet in Zacheus de gelovige-op-afstand, die zich niet helemaal aan het instituut of aan de andere mensen eromheen wil geven, maar het boeiend en leerzaam vindt. Geen volledige kerkganger, maar juist iemand die in het moderne Europa ook een mooi voorbeeld kan zijn. In het boek stopt Halik nogal veel anecdotes uit zijn leven zonder er systematisch een biografie van te maken, integendeel. Het zijn fragmenten.
Andere figuren uit de bijbel hebben zo ook wel transformaties meegemaakt. Als eerste natuur Judas, en de meest spectaculaire is wel Maria van Magdala. Soms ook Pilatus. Mooi verhaal.
Afgelopen week waren wij in 'Het Noorden': nog niet echt in noorwegen, maar toch in noord-Duitsland, Bremen en Lübeck en in Denemarken. In de Dom van Bremen was de donkere kerk helemaal vol met brave teksten geplakt. Een Johannes-kerk er vlak bij deed het wat minder opdringerig. Daarvan maakte ik onderstaande foto met ook wel aan aardige tekst, in de lijn van Halik.

De vermaning hoeft er niet al te dik op te liggen!