Brandenburg

Op weg naar een 10-daages toch door Polen, hadden wij een eerste stop in Brandenburg. We hadden er een City Hotel gereserveerd. Uitstekende kamer in een typische DDR-straat vanwaar je zo het oude hart van Brandenburg kon binnenlopen: dat wel keurig naar de rijkdom van de late Middeleeuwen en daaropvolgende eeuwen opgepoetst.

Dit is een polderland, meet veel water, watermolens ook, eilandjes in de rivier de Havel. Bijna-Nederlandse sfeer dus. De grote gebouwen, de kerken dus, zijn ook allemaal van baksteen. Sommige wat extra versierd. De stadskerk Katharina-Kirche staat er in een wat brute laat-gotische pracht, terwijl de oude Romaanse Dom stevig gerestaureerd op een eigen eilandje staat, temidden van een groot premonstratenzer klooster. Het oude slote zagen we niet.

 Dit is Luther-gebied. Er was ook wel een Freie Evangelische Kirche, waarvoor een aardig nieuw gebouwde kerk in de vorm van een ark was gebouwd. Naast al die herbouwde en opgeknapte kerken dus toch ook wat nieuws.

De Rotary-club had in de jaren rond 1910 een Italiaanse beeldengroep rond de schone Galatea aangekocht uit Italië: een demon wordt op haar verliefd, vermorzelt haar minaar, maar Galatea neemt wraak door in een ster te veranderen: meteen de hemel in dus. We hadden het in de Villa Farnesina van Rome als schildering van rafael gezien, hier in wat lompe stenen. Op de achtergrond de romaanse Dom.

Hannover

In de 2e helft van Juni 2016 gingen Paule en ik voor een 11/daagse reis naar Polen. De eerste dag namen wij een lunch in Hannover, omdat we nog niet verder hoefden dan Brandenburg.
Hannover is zo´n stad die wij nog niet zagen onderweg naar Berlijn. Uiteindelijk hebben vrijwel alle Europese vorstenhuizen sinds de 17e/19e eeuw er wel een band mee, omdat het huis Hannover vorsten heeft geleverd voor engeland en zo via/via voor veel andere landen. Het slot is helemaal verwoest in de oorlog en pas in de jaren 1990 als een sjiek restaurant en conferentiecentrum opgebouwd. De tuin is het meest curieus. er is een heel grote Engelse tuin, sierlijk romantisch, maar ook een strakke barok-tuin, strikt geometrisch: links-rechts allemaal gelijk. Zachte kleuren in sobere bloemenperken.

Naast de bloemenperken was er ook een uitbundige beeldensector. Volgens de beschrijving zou het carrara-marmer moeten zijn, maar het was allemaal zo netjes wit, dat het wel simpel gips leek. De thema's : exclusief ontleend aan de Griekse mythologie. Hét grote voorbeeld van de vorsten is natuurlijk de patser Herkules, mét zijn wat primitief aandoende knots. Wat de liefde betreft werden er schaamteloos wat brute schakingen vertoond. Hieronder eentje: duidelijk van Hermes, met zijn vleugeltjes aan de oren, maar wie de dame is, daarnaar mogen we gissen. De Helena (van Troje), waarbij Hermes paris helpt? Of een andere dame.
Er zijn achterin het park aparte kapelletjes/tempeltjes ter verering van de grote filosofen, Sokrates, Plato en Boetius. Zelfs Leibnitz wordt apart geëerd (maar het is zijn graf, hij was de grote geleerde van Hannover).

Geen kruisweg, geen Mariakapelletje, maar een Grieks-Romeinse droom in deze bakermat van het laat-feodale Europa.
Nabouwen is altijd riskant, omdatnhet er dan een beetje kunstmatig uit komt te zien. Een levende paleistuin hoort iedere generatie toch wat te veranderen, bijgesteld te worden. Hwet enige nieuwe waren de beelden in de rotskamers bij deze Grosser Garten, door een kunstcollectief rond 2003 prachtig uitgebeeld.

Op naar Brandenburg!

Een nieuwe huiskamer in Utrecht; restaurant van de Ulu Moskee

Utrecht bouwt een tweede centrum opnieuw. Het oude Hoog Catharijne staat aan alle kanten in de steigers. Twee nieuwe gebouwen zijn nu klaar gekomen: de twee witte torens van het stadskantoor naast de grote hal van het station. De torens kun je zien als de verdubbeling van de oude Domtoren en de nieuwe stationshal als publieke ruimte die de oude Dom voor een deel vervangt als ontmoetingsruimte. Je kunt er vrijelijk op een piano spelen, afspreken met vrienden. Je moet er even je weg in zoeken maar er zijn drukke en gehaaste eetgelegenheden voor wie snel door moet. Wie zijn tijd moet zien door te komen kan er in rustiger restaurants terecht.

Van het golvende dak zijn op afstand veel mooiere foto's te maken. Maar zo komt het nog op mij over als een wat erg grote onbestemde ruimte met allerlei winkeltjes, borden, toe- en uitgangen waarin je je weg makkelijk kwijt kunt raken, eerder een marktplaats om te verkennen dan een efficiënt ingerichte weg naar je bestemming (veelal een spoor beneden of de weg naar de stad, die nog aangelegd moet worden.
Aan de kop van de Kanaalstraat stond een oud badhuis, rond 1910 gebouwd. Dat werd begin jaren 1970 een moskee en na heel lang vergaderen, sparen, geruzie, is hij nu eindelijk geopend. Officieel zou dat op 15 mei gebeuren door premier Mark Rutte samen met Tayyip Erdogan, de Turkse president. Maar er kwamen toen zoveel conflicten bij elkaar (Turks-Nederlands journaliste Ebru Umar werd in April vastgehouden in Turkije omdat ze kritiek had op Erdogan; verschillend inzicht over Koerden, strijd tegen Assad dan wel IS) dat burgemeester Van Zanen bij de opening was: graag toch ook wel de politieke leiding erbij want scheiding van kerk en staat hoeft niet zo in de meeste varianten van de Islam.

Hier de nieuwe Ulu-moskee met links op de achtergrond nog het oude badhuis, waarop in April-Mei nog het bord TE KOOP stond, maar dat is nu weg: dit gebied grenst meteen aan het nieuwe stadshart.

Bijzonder aan de Ulu-moskee is dat de begane grond een modern ingericht restaurant is dat zich zich richt op alle bezoekers van de rijk geschakeerde wijk Lombok, waarvan de kanaalstraat de centrale route is. Laatste nodigden Tessel Pollmann en Pram Sutikno ons daar uit voor een lunch.

Tessel heeft meer liefde voor schrijven dan voor koken. Bakken vindt ze fantastisch, maar zoveel groenten en vlees bijeen brengen, zoveel kruiden erbij en zo'n rijke tafel neerzetten als de Ottomaanse keuken kan: laat dat maar aan de mensen van de Ulu moskee over. Tessel schreef over de Utrechtse maliebaan en het geld van de Mussert-mensen, heeft nu weer een boek klaar over de middenklasse van Nederland en werkt alweer aan een nieuw boek over de gemeente-ambtenaar (de mensen in die kolossale witte dubbeltoren die je van hieruit ook kunt zien). Wie schrijft blijft!
Pram Sutikno, ja, nog in heel goede conditie, de oud-bibliothecaris van het Leidse KITLV.
Wat wij in dat grote restaurant zo mooi vonden is de geringe aandrang van het personeel: je kunt er rustig een half uurtje doorpraten, ze laten je met rust alsof je thuis zit. Niet om de vijf minuten iemand die komt vragen of je nog wat nodig hebt.
Heel bijzonder was de tafel naast ons, een Turkse vrouw van rond de 50 met haar zoon die het syndroom van Down heeft. Zij genoten van de rijkelijke keuze (en vonden het ook niet erg dat het allemaal wel wat was afgekoeld) en steeds weer kwamen kennissen aan de tafel ook nog een praatje maken.

Iconen

25 September ga ik beginnen aan een cursus iconenschilderen, in Bunnik. Vandaar dat ik me een beetje oriënteer door boeken te lezen. Er was een mooi boek van Eva Haustein-Bartsch met een zeer feitelijke inleiding en mooie voorbeelden van het grote museum in Recklinghausen, waar ik dus een keer naar toe moet. Dan was er een boek van een aantal Deense vrouwen die vooral op hout, verf, kwasten, procedures e.d. ingaan: Iconen schilderen (Uitgeverij Tirion Art, Baarn).
Het meest curieus vond ik een boekje van een Alfred C. Bronswijk, dat overal de protestantse dominee uitstraalt: andere kerk, beeldenrijk, wordt hier positief benaderd, maar is toch wel erg anders.

Ieder tak van het christendom heeft zo zijn eigen sterke kanten: Katholieken hebben 'talent van organisatie en autoriteit'.  De protestanten 'ethiek en rationaliteit' en de 'orthodoxe volkeren, Rusland en Byzantium in het bijzonder, de gave om de schoonheid van de geestelijke wereld te aanschouwen'.  Dat deed me denken aan een ontmoeting tussen de hoogleraar oecumenica Henk van der Linde die een jonge russische orthodoxe student theologie (in Finland) ontmoette zo rond 1968 in Nijmegen. Hij ging meteen in de aanval: waarom die rothodoxen zo met die liturgie in het kerkgebouw bezig bleven en zich van politiek en de wereld eromheen verre hielden. Wij hadden medelijden met die man die bijna niets terug kon zeggen (als hij het Engels al begreep) en zouden graag wat van zijn belevingswereld willen zien. Maar ja, dat was de Wereldraad en de oecumenische beweging toen vooral: een nieuw geëngageerd christendom en een stevige politieke agenda voorschotelen. En dat als nieuwe eenheid opleggen. Dat is dus niet gelukt. Bronswijk is sympathieker, maar alsof het toch niet echt van harte gaat. Hij kust de iconen nog niet.

Maya in Assen

In Assen (altijd goed voor een dagje vrij reizen in de trein) was een tentoonstelling over de Maya-cultuur, die van 600 voor tot zo'n 1000 na Chr. bloeide. Veel steden waren bij de komst van de  Spanjaarden al vervallen, overwoekerd door oerwoud. Steeds wordt er wat nieuws gevonden, opgegraven, in musea gezet of illegaal verkocht. Er was een soort hieroglyphen-schrift dat stukje bij beetje wordt ontcijferd. Assen had prachtige, spectaculair grote stukken gekregen. Er waren wandschilderingen van nogal bloedige offers, met spetterend rood. naast mensen zijn er vooral hemelwezens, aan qwie offers gebracht worden. Al bijeen dus een soort religie waarin de natuur rondom de mens samen met die mens in teken van hogere wezens wordt geplaatst.

Hier wordt wellicht bloed geofferd. De man hier schijnt zelfs zijn penis aardig te verwonden. Maar wat het allemaal precies betekent? Veel is mooi bij die tentoonstelling, maar ook wel omgeven met allemaal vraagtekens. Maïs is in ieder geval zeker zo centraal als de (godin van de) rijst bij de Javanen. Er is ook een stevig besef van de wisselvalligheid van de seizoenen. Er was een behoorlijk groot verschil tussen hoge en lagere kasten. Hoe dan ook, de tentoonstelling liet zeker zien dat zij mensen waren en een cultuur hadden die in vele opzichten op voorbeelden uit het Midden-Oosten en elders ter wereld leek.
Helemaal verdwenen is het trouwens niet: Maya-cultuur hield niet zomaar op, maar leeft ten dele nog door in die streken. Mario Coolen kon er mooi over vertellen en schrijven.

Centraal Museum Utrecht wat op orde gezet

Het Centraal Museum van Utrecht heeft een regionale functie: geschiedenis van Utrecht, hoewel dat ook een overzicht van de cultuurstijlen van West-Europa is. Dan zijn er bijzondere aandachtsgebieden, zoals de mode-collectie. Het is gegroeid uit een serie gebouwen, Middeleeuws klooster, 18e eeuwse militaire gebouwen (paardenstallen, militaire barakken), 19e eeuws schoolgebouw, wat moderne toevoegingen. De ingang die wat achteraf was is nu aan de grote straat, er is een brug naar die militaire barakken, alhoewel de onderdoorgang ook nog nodig is vanaf andere toegangen. Er is een mooi terras om de binnentuin te gebruiken. Die mag trouwens nog wel mooier gaan worden ook, als echte goede stadstuin. Vanuit de Geertekerk kun je naar zo'n schitterend uitzicht gaan via de goed bijgehouden binnentuin. Nu ziet het er toch ook al wel zonnig uit, op de juiste dagen!

Ik zag enkele moderne religieuze werken, maar vergat op te tekenen van wie ze waren en wat de bedoeling van de kunstenaar is. Het eerste is een soort paradijs, waar zelfs de smartenvolle kruisiging toch soft wordt uitgebeeld. Adam (of de mens van nu?) zit spannend toe te kijken van rechts naar dit alles. De onderste afbeelding laat dat lijden wel zien, maar verzacht het ook al weer. Doet het bijna alweer te niet, neemt het ook weer niet echt serieus. Veel kon ik er toen niet van maken, nu ook nog niet. Nog een keer gaan kijken dus.

Gülen toeristen in West Europa

Vanwege de plaatsing van Fethullah Gülen op de zwarte lijst in Turkije door president Erdogan, gaan de grote activiteiten van de beweging in het land van herkomst niet door (zoals het culturele festival). Ook buitenlandse bezoekers die een bezoek aan de activiteiten van de beweging in Istanbul hadden gepland, wijken nu uit naar West-Europa. Zo kwamen onlangs twee groepen langs bij INS in Rotterdam en bij het Platform van Gürkan Celik aan de PC Hooftstraat in Amsterdam. In Amsterdam was het een groep van vier Brazilianen, waaronder enkele journalisten.  Met de Brazilianen ging het gesprek ook over de positie van de vrouw. Zij vonden het bijzonder dat INS in Rotterdam een vrouwelijke directeur heeft. Ook Kimse Yok Mu in Turkije, de grote liefdadigheidsorganisatie, heeft een vrouwelijke directeur. Ik had er gelegenheid om twee opmerkelijke schilderingen te forograferen. Gürkan Celik staat voor een contrast tussen (links) de grachtenhuizen van Amsterdam en rechts de grote brug en een vuurtoren van Istanbul. Er was (onder) ook een mooie Ebru-schildering met wat grachtenhuizen. Dat gebeurt mooi, die confrontatie/samenvoeging van twee culturen.

In Rotterdam kreeg een groep van 12 Amerikanen gelegenheid om over inter-religieuze dialoog te spreken bij INS met Alper Alasag en een dominee van de stadzending (Delfshaven), Martijn van Laar, over hun project om in vergelijking en confrontatie Bijbel en koran te lezen. Daarna ging de groep naar de gastvrije flat van een familie die veel werk maakt van de opvang en de hele club in huis kon ontvangen. Ik gaf een overzicht van de activitieten van de beweging in Nederland, waarbij we vooral ingingen op overeenkomsten en verschillen tussen de Nederlandse gesubsidieerde scholen en de Amerikaanse chartered schools.

 De mensen van de Amerikaanse groep kwamen voor uit Houston, texas, of uit Arizona. Er was ook een vrouw bij met native American ('Indiaanse') afkomst, die ooit Miss Oklahoma was geworden en in die modellen wereld een tijd verder was gegaan en er een boek over had geschreven. Susan Supernaw, Muscogee daughter. My sojourn to the Miss America Pageant (2010: University of Nebraska Press).  Boeiende bezoeken, waarbij de tijd wel te kort is om stevig op in te gaan op al die zaken.