Aranjuez

Tijdens onze reis, medio mei, door 'Het Hart van Spanje', logeerden wij eerste enkele nachten in Aranjuez. Daar is een koninklijk paleis uit de 2e helft 18e eeuw. Veel barok en rococo. meer Metamorphoses van Ovidius dan christelijke kunst. Meer Hercules en Jesus dus. Het begint al met het grote paleisgebouw zelf, waar de roof van een jonge dame door Hercules wordt afgebeeld. Masochisme: in het #metoo tijdperk zou je zelfs demonstraties hiertegen mogen verwachten. En pogingen om zo'n groot beeld maar wat verder weg te zetten. Ik heb er in de avond een decente, niet zo duidelijk foto van gemaakt.

Onze krachtpatser gaat niet zo vriendelijk met de jongedame om. En dat blijft ook nu aan de openbare weg staan.
Wij hebben vooral in het park gewandeld en zagen daarin zo wat mooie fonteinen, nog weer een Casa del Labrador, een extra koninklijk verblijf. Niet alleen middeleeuwen en renaissance dus, daar in het hart van Spanje.

Het paleis en het zeer grote park eromheen is gebouwd in een scherpe bocht van de Taag en van allerlei kanten heb je mooi zicht op de rivier. We hebben er ook in een voor ons doen zeer sjiek restaurant gegeten en heerlijke wijn gedronken.
Wat de beelden betreft denk je nu toch eerder aan kitsch, alleen klassieke ideaal-types, dan aan tot de nieuwe verbeelding sprekende vormen.

Joden en Moslims verdwenen uit Toledo

Toledo is nu deels een moderne stad, groots gebouwd naast de middeleeuwse, die vol is met toeristen. Dat oude Toledo was kennelijk altijd grotendeels een christelijke stad, zij het met een joods en een moslim ghetto. Van de moslims zagen wij weinig meer, maar er is moeite gedaan om in het oude joodse ghetto sommige gebouwen te herstellen. De oude synagoge is nu een prachtig monument van de geïntegreerde hoge Spaanse cultuur, met een verfijnde hoofdzaal die voor het mooiste van de gothiek niet onder hoeft te doen.

Bovenaan een maquette van de oude stad met het Joodse ghetto uitgelicht:vanwege de grote hoogteverschillen lopen de nauwe straatjes helemaal kriskras dooreen, maar daarbij is toch het een en ander aan grote schoonheid bewaard gebleven. In het midden hierboven een fragment van de grootste van de 8 synagogen, Sinagoga de Santa Maria la Blanca (in 1405 werd het gebouw een kerk, nu dus weer terug 'joods'; na eeuwen tolerantie kwam er in 1391 een pogrom met veel moorden op Joden).
Het woonhuis van El Greco is vlak bij deze synagoge en bij wijze van karikatuur is er een rijtje met12 beelden van apostelen neergezet: net zo moeilijk te achterhalen wie-wie is, als bij de schilderijen.
De stichter van de grootste synagoge, Simon Ha Levi, staat er ook bijna als een karikatuur, hierboven  aan het begin van het rijtje apostelen. Betekenis? Hieronder nog eens uitvergoot.

De verwarrende geschiedenis van de stad kom je overal tegen: het Visigotisch museum was dicht (tussen 14:00-16:00), straten vol met oude geschiedenis en jonge mensen. Van Kruistochten tot angst voor IS.

Het mooiste werk van El Greco is ongetwijfeld de begrafenis en Ten-hemel-opneming van de Graaf van Orgaz. Maar (terecht) mag je daarbinnen geen foto's maken. Uiteindelijk is alles eigenlijk al zoveel honderden keren gefotografeerd. Maar we willen het toch zelf echt zien en dan onze eigen foto's in onze herinnering meenemen.

Saenredam in Toledo?

Van 16-23 Mei dit jaar waren wij in het 'Hart van Spanje'. Madrid en omgeving dus. De eerste grote plaats was Toledo, het echte hart van Spanje tussen 500-1500. Het jaar 1085 is magisch. Toledo was eerst van 500-800 de oude stad van de Visigoten, kwam daarna onder Moslimbewind, maar werd in 1085 (weer) een christelijke stad. Aan de grote kathedraal werd pas rond 1226 begonnen door een bouwheer die de gotiek in Frankrijk had geleerd. Centraal staat het priesterkoor, maar het koor voor de kanunniken staat middenin het schip. Eigenlijk is daarmee de ruimtelijke werking van het grote gebouw in mijn gevoel helemaal verpest. Er zijn ruime zijbeuken, dat wel, en de ruimte genoeg voor de gewone man in lekker te lopen en te kijken in de koele ruimte met veel bezienswaardigheden.

Niet alleen de koorbanken binnen het koor, ook de buitenkant is groots versierd. Maar het lijkt wel alsof het gewoon gemaakt is voor de toeristen! In de orthodoxe en de koptische kerken werkt de clerus in nog meer afgezonderde ruimtes, maar hier doorbreken die twee koren de hele structuur nog sterker.
In de pandhof was een grote tentoonstelling van andere plaatsen waar ook grote verering was voor de hostie, zoals Amsterdam, Meerssen en Boxmeer. Er was ook een meer dan kolossale monstrans, die jaarlijks bij de grote processies wordt rondgedragen.

Aziatische gelovigen (Korea, China?) kregen hier een gloedvol verhaal over de supergrote monstrans, centrum voor de jaarlijkse grote processie, werk van rond 1510: de katholieke koningen Isabella en Ferdinand, en de grote kardinaal Cisneros.
In deze Spaanse kathedralen krijgt de sacristie een grote ruimte: je ziet ze als het ware daar in formatie komen voor de grote processies, de kerk in, of de stad in. El Greco maakte zijn apostelschilderijen voor deze ruimte. Hier staan wij zelf als selfie voor Jacobus minor, dat is niet de apostel die in 49, volgens Handelingen 12:2 gedood is op bevel van Herodes, maar dus wel degene die uiteindelijk in Compostella terecht gekomen is. In de Willibrordvertaling staan ook bij Handelingen1:13 nog opmerkingen over de twee, Jakobus de Mindere en de Meerdere, maar het blijft een ingewikkeld verhaal over die twee Jakobussen.

Topper in de sacristie (naast deze grote zaal ook nog wat bijzalen) is wel het grote schilderij van El Greco, de ontkleding van Jezus. Je ziet het grote kleed hier een beetje raar voor zijn lichaam bungelen (elders in de sacristie wel een grotendeels ontklede Jezus: wat soms verdacht wordt is dan weer gewoon). Als er teveel bussen tegelijk aankomen is de ruimte ook echt helemaal vol: met een plafond dat op het eerste gezicht op dat van de Sixtijnse kapel lijkt, maar toch minder magie als in Rome.

Toch helemaal geen rustige Saenredam deze versnipperde en gebroken kerk, waar vooral weinig mensen in veel grote ruimtes van steen rondslenteren: overal is hier wel iets bijzonders, zoals deze gigantische Christoffel. We lazen ergens dat je op een dag dat je Christoffel even gezien hebt niet zult sterven (net zoiets als wordt verteld van 'le désir de voir  le sacrement' het verlangen om de hostie te zien). Er is eeuwen aan gebouwd, aan toegevoegd, weggevaagd in die kerken van Saenredam, terwijl wij er hier zo snel doorheen lopen!
Tot slot dus toch nog een 'kale' Saenredam : de Domkerk van Utrecht, al wel geplunderd door de 'reformatie' maar nog intact voor de grote storm van 1674.

Feest in Bunnik: Iconenwijding

Gisteren was er iconenwijding in Bunnik. Leerlingen van Ineke Meier lieten daar een 25 iconen wijden. Volgens de orthodoxe traditie zijn ze dan pas echt icoon geworden: geen echte geconsacreerde hostie of Gods aanwezigheid, maar ze  'stralen' dan toch weer wat meer.

Ze stonden er mooi te pronken, naast het altaar. Mijn Michael-icoon staat op de op-één na onderste plank, helemaal rechts. Die koptische icoon was nog door drie anderen tot voorbeeld gekozen.
Priester van de zondag, ongeveer 80-jarige Hans Eppink preekte over Sacramentsdag. Hij riep de oude 'Roomse dagen' op waarbij dorpsharmonie, bruidjes, zangkoor de processie begeleidde. Hij uitte ook kritiek op de eenzijdige concentratie op goddelijke aanwezigheid in een stukje brood. Jezus' boodschap blijft in ons vooral voorzover wij die ons eigen maken en vervullen: door een partner van je kind goed te accepteren, je huis voor anderen open te stellen.
Een beetje plat gemoraliseer soms. De oude katholieke gebruiken hebben het al lang zo moeilijk. Ook zo'n kerk in een dorpse gemeenschap, maar vlak bij de stad Utrecht, heeft het moeilijk om warme spiritualiteit te beleven en te onderhouden. De kerk heeft daar het 40% achterste gedeelte uitgeschakeld: alleen open bij grote gelegenheden (vaak alleen drukke begrafenissen). Eigenlijk heeft die kerk uit de jaren 1930 nog heel wat schoons te bieden. Zeker natuurlijk op zo'n iconendag, anders ook wel. En nu deed de priester weinig met de beelden van de mensen.

Achteraf had ik nog wel iets meer over het 'magisch realisme' van de iconen en van de hele ratteplan in die kerk willen horen en meemaken. Iets meer Gerard Reve in de katholieke kerk zou geen kwaad kunnen!

8 mei: Lenteblaadjes aan de oude eik? Kardinaal Wim Eijk stevig in het niews

Gisteren was het 8 mei: de dag dus van de 8 meivereniging. Voor wie het niet meer weet: opgericht ter gelegenheid van het bezoek van Paus Johannes Paulus II (JPII) aan Nederland. Wij woonden toen in Yogyakarta en zagen toen op de Indonesische televisie hoe er stenen gegooid werden naar de pauselijke stoet. Protest tegen een autoritair en conservatief kerkelijk traject. De 8 mei beweging hield dit een kleine dertig jaar levend, maar is nu opgeheven. Het verzet tegen de conservatieve stroming is ook slapjes. Ik heb het prachtige boekje van Gerard Reve, Roomse heisa nu pas gelezen. Echt de moeite waard: zowel in zijn unieke bewondering van de roomse riten en mythen als in zijn eigen literaire stijl.
Maar nu herrie rond Wim Eijk, kardinaal en aartsbisschop en ook in de wereldkerk een rechtsbuiten.
Het was, voor mij althans, lange tijd stil rond de aartsbisschop van Utrecht. Maar ineens is hij op drie manieren in het nieuws gekomen.
1. Het eerste is de nogal opzienbarende pastoorsruil tussen Zwolle en Utrecht. Ton Huitink gaat naar Zwolle als stads- en regiopastoor, terwijl zijn collega daar naar Utrecht verhuist. In het maandblad van de parochie(s) Utrecht wordt er gereageerd met woorden als 'overvallen' (zo voelde het parochiebestuur zich). 'Het parochiebestuur zou liever bij de besluitvorming zijn betrokken.' Ook  Huitink zelf gaf aan; 'Ik kreeg te horen wat ik goed gedaan had in Zwolle, Doetinchem en Baarn. En dacht: en Utrecht dan? Toen kwam het, men zei: We denken dat je elders beter op je plek bent. .. Mijn devies is: Uw wil geschiede.'  Zurige reacties dus.

2. In datzelfde nummer van het parochieblad stond ook een brief van Eijk zelf over opleidingen in het aartsbisdom. Het gaat dan over priester- en diakenopleiding. De priesters zijn er op twee manieren exclusief: als bedienaren van sacramenten en als spoedig de enige met bezoldiging. Diakens en assistenten voor caritas en diakonie en katechese zijn onbetaalde vrijwilligers. - Ik vroeg me af hoe het zit met de muzikanten, dirigenten dus en organisten: die hebben we ook heel hard nodig. En de leraren godsdienst en de theologen? Ik zelf heb er buiten de formele kerkelijke dienst toch een aardig pensioen en avontuurlijk leven aan over gehouden!
3. Het meeste opzien baarde een bijdrage die Eijk schreef voor een conservatieve website (of krant?): National Catholic Register waarin hij bijna-apocalyptisch oordeelt over Paus Franciscus. Artikel 675 van de Katholieke Catechismus wordt geciteerd: 'Voor de Wederkomst van Christus moet de kerk een laatste beproeving ondergaan..'
En waar gaat het over? Of gedoopte protestanten aan de eucharistie mogen deelnemen? Hun doopsel wordt erkend, maar zij hebben verder een foute leer...

Dit deed me denken aan die Indonesische moslim-studente Syafaatun al-Mirzanah die hier kwam om de mystiek van Eckhart te bestuderen en te vergelijken met de moslim-mysticus Ibn al-Arabi. We gingen samen naar de zondagsmis in een kerk in Keulen, waar Eckhart had gepreekt. Zij vroeg mij of ze te communie mocht. Ik zei haar dat ze dat maar niet moest doen. Ze vroeg het later ook aan de Dominikaan, priester van de kerk, die alle gedoopten wilde toelaten tot de eucharistie, maar geen ongedoopten. Twee weken later in het Dominikanenklooster in Hussen zei ik haar dat het daar wel kon. Aan de priester Henk Jongerius vroeg ze het ook. Hij zei: 'Wie ben ik om  iemand die contact zoekt met Jezus, de Christus, daarvan te weerhouden?'Dat is dus ook een kerkelijke leer, gericht op de zoekende gelovige. Maar in de beperkte catechismus van bisschop Eijk komt dat nu jammer genoeg niet voor.

DeVolkskrant had een zurig commentaar : 'Onder de schaduw van Eijk kan niets tot bloei komen' en er kwam van Jos Collignon bovenstaande tekening. Waar Paus Franciscus de communie wil uitdelen, kan Eijk alleen snoeien.

Ovidius

Zes jaar lang kreeg ik Latijnse les: van de allereerste beginselen tot het eindexamen met dat jaar Vergilius, Livius and Seneca: poëzie, geschiedenis en filosofisch-retorische teksten.
Daarvóór hadden we ook wel eens wat Ovidius gelezen. Natuurlijk met dat ene beroemde zinnetjes van de in kikkers veranderde boeren: Quamvis sint sub aqua, sub aqua maledicere temptant.

Omdat we naar een ander huis gaan, heel veel boeken wegdoen, er geen grote schrijfprojecten meer zijn, wil ik de oude klassieke schrijvers (weer) gaan lezen. Latijn kwam altijd wel voor: ik las nog wel wat Thomas Aquinas, of christelijke theologen die over/tegen de islam schreven, een enkele keer wat Augustinus. Nu dus 'de neus' die tot zijn 40e vooral liefdesliederen schreef, daarna een epos over de wereld vanaf de schepping tot zijn eigen tijd. In een tempo van ongeveer 1-2 regels per dagvolgens vertaler en inleider Marietje d'Hane-Scheltema. Je moet de verhalen wel kennen om het allemaal wat te gaan begrijpen. Maar de schepping van de wereld door een god-wereldarchitect ('wie-hij-ook-was), die de wereld van chaos tot geordende kosmos brengt.
Er zit ook nogal wat filosofische beschouwingen in. Een mooie tekst, die je zo als troost bij een begrafenis zou kunnen lezen wordt in het laatste, 15e boek aan Pythagoras toegeschreven.
Geen enkel ding in dit heelal, geloof me, gaat teloor,
maar alles wisselt en vernieuwt. Men spreekt van een geboorte
als er iets anders aanvangt dan er was, en sterven is
ophouden met hetzelfde-zijn. En toch, het groot geheel 
blijft wel bestaan, al schuift er nog zoveel van hier naar daar.
Nec perit in toto quicquam, mihi credite mundo,
sed variat faciemque novat, nascique vocatur
incipere esse aliud quam quod fuit ante, morique
desinere illud idem. Cum sint huc forsitan illa,
haec translata illuc, summa tamen omnia constant.

Een mooie gedachte, maar als je de aftakeling ziet van sommige mensen om ons heen, blijft het een tochwel erg schrale troost

Vier handen in de Janskerk

In de Janskerk geeft organist en pianist Laurens de Man af en toe een concert, vaak in ongewone bezetting. Zo speelt hij ook wel samen met een klarinettist en cellist: ongewoon trio.
Afgelopen zondag was er een quatre-mains uitvoering Mozart (de variaties in G) en iets Hongaars van Schubert: heel veel noten, allemaal druk op de piano. Een observator had wel geschreven over quatre-mains als 'een koets die gemend wordt door twee koetsiers': alsof ze allebei de baas zijn.
Ik vind het allemaal nogal druk.
Wonderlijk was de toegift: piano zeshandig, een bewerking van het Ständchen  (Leise flehen meine Lieder), zacht en romantisch gebracht. Dringen aan de piano, dat wel met zijn drieën naast elkaar.

Visueel is het apart om de handen te zien weerspiegelen in de lak van de piano. Maar het lukte mij niet om twaalf handen handen tegelijk op de foto te krijgen.