Van een dwarse Tinkebell naar een overdonderende Constantijn

Gisteren  gingen wij (apule en Karel) naar de Amsterdamse Ekklesia, die weer kerk houdt in De Rode Hoed. Koor en gemeente weer in een heel grote kring, prachtige teksten en muziek. Openingstekst uit Psalemn vrij, 108:
Wij gaan iets doen aan de wereld
ademend, zingenderwijze:
dat vijandschap verstomt
dat de wapenen zwijgen...
De cyclus heet DWARS  De wereld kan anders. De overweging was door Katinka Simonse, bekend als kunstenares Tinkebell, die als een tweede Arnold Grunberg naar Afghanistan ging, maar niet alleen om te kijken, ook in een poging wat te doen aan het leed binnen een familie waarvan de vader na 19 jaar Nederland was teruggestuurd, omdat hij in de communistische tijd bij de politie had gewerkt.

De wereld die anders moet/moge worden, dat is het grote messiaanse thema. Bezongen met krachtige liederen, als het nieuwe Koninkrijk Gods. Tussen dat bijna-seculiere maar wel strijdbare en hoopvolle geluid is er dan ook nog het brood-ritueel. Jezus de dienaar die uitdeelde, brak, want zo werd ook weer gezongen:
Moge het delen van dit brood
en deze beker ons hart versterken:
dat wij vol hoop meewerken aan een nieuwe wereld,
waar brood en gerechtigheid en liefde is voor al wat kleeft.

En buiten was Amsterdam zo mooi in de late herfstzon, mensen op terrassen. Ik had ook nog wel graag een mooie scheppingspsalm gezongen, niet alleen God weet komt het goed maar iets van: Het is goed zo! Mooier kunnen we het ons nauwelijks voorstellen.
We gingen naar de Nieuwe Kerk waar een tentoonstelling was van Constantijn's 'bekering' en de overwinning van het christendom. Over hoe van een multi-culti maatschappij en veel plurifomiteit Constantijn het christendom de overwinnende religie maakte en Rome het centrum daarvan.

 

Dat begon met een aantal beelden van de multireligieuze maatschappij in Rome van de 2e eeuw. Naast de cultus van Isis en Osiris, van Mithras, van de oude Romeinse gode, en natuurlijk de keizercultus, waren er mooi voorbeelden van de Dionysius-cultus, de droes van Bacchus, maar uitgebreider ook van lente tot bloei en dood. Dit schijnt toch van een oud grafmonument te zijn, dus geen carnevalsoptocht voor de wijn, maar wellicht ook een droom van een wederopstanding? Hoe weinig weten we van Mitras, maar ook van die oude rituelen van de Romeinen en Grieken.

Constantijn kwam naar voren over de fragmenten van oversized beelden, waarvoor je zelfs een selfie mocht/moest maken! Naast Paule en ik zelf staat hier ook Wilna Wierenga, helemaal begeesterd in de ekklesia, die ook mooi verhalen had over de Groningse gebeurtenis van daags ervoor. Daarover later.

Het was erg donker in de Nieuwe Kerk, dus de foto's zijn niet zo best. Ze geven toch een idee van de overweldigende Constantijn, al waren alleen zijn hoofd en één voet aanwezig, de rest konden we erbij denken. De slag bij de Mulvische brug werd uitvoerig uitgebeeld, in kolossale Vatikaanse doeken (of foto's ervan), in filmen uit oude tijden. Ook in het schema van de zeven kerken die begonnen zijn  in de 4e eeuwe en die nu nog de hoofdkerken van Rome zijn. Dat moet dus het schema worden van onze komende Romereis: bezoek aan de zeven hoofdkerken. 'Je kon er vroeger aflaten verdienen..' zei onze commentator, die niet helemaal theologisch is ongevoerd.

Luxemburg

Deze foto had overal genomen kunnen worden, maar hier is het dus Luxemburg!
Bossen en vestingen, dat is het wel zo'n beetje in de Belgische Ardennen, waar wij van 14-18 September waren. Luik is de absolute topper: de oude bisschopstad met zijn afgebroken kathedraal. Bouillon was ookeen grote verrassing. Op de terugweg gingen wij in Namen de citadel bezoeken: ook bijna 1000 jaar militaire geschiedenis, uitbreidingen. Nu schijnt het vooral een toeristische attractie te gaan worden met verkleedpartijen voor nationale heimwee, vooral in de zomermaanden. Middeleeuwse burchten, een 18e eeuws prachtslot, dan de Waterliniestijl van Willem I en steeds dikkere muren, korchten, en nu in de zomermaanden vrouwen met ountmutsen en lange rokken en mannen met schilden die aan de zelfbediening aanschuiven, met muntjes hun koffie uit een machine halen.

Beetje geschiedenisles dus, vooral pretpark. Maar wij waren er op een verkeerde druilerige dag, tijdens de schoolweek: een enkel schoolreisje nog.
Luxemburg hoort hier eigenlijk ook wel bij. Twee diepe rivieren, mooi omgeving en een stad op een rots, maar zonder oud hart. Een paleis, eenkasteel, eenkoddig parlement met een dapper wacht lopende minimalistische, eenzame soldaat. Niet een een echte kathedraal, maar een groot Jezuïetencollege met een sierlijke netjes opgeruimde kerk, waarin wij vanwege de regen een concert voor één gitaar en één hoboist bijwoonden. Vanwege de regen met zo'n 15 man publiek.

De mooiste kan van de oude Jezuïetenkerk is de balustrade van het oxaal, of plaats achterin waar het koor staat om re zingen. Bijzonder zijn ook de pilaren. Het zijn geometrische figuren die erop staan, 'moorse' motieven noemt men dat in de reisboeken. De foto is niet zo erg duidelijk. Je zou het ook als een soort 'kletisch touw' kunnen zien.
Op de terugweg gingen wij ook nog aan in Thorn, zagen de film over de geschiedenis van het kleine rijkje, een van de weinigen die eeuwenlang door een vrouw werd bestuurd. Mooi allemaal en op niet zo'n grote afstand van Utrecht. We komen nog wel terug in die streek.

Bouillon

In december 2010 maakten Paule en ik nog een reis 'fly and drive' door Syrië, dat toen nog een kalm land was. Impressies staan op de andere blog, http://relindonesia.blogspot.nl/2010/12/syrian-backgrounds.html. Vanuit Arlon, waar wij in september waren, zijn we nu naar Bouillon  gegaan en Paule zei meteen: dit is als Krak des Chevaliers, een heel echte middeleeuwse vesting, maar muur dan woonruimte. Als medieviste kwam dat hele gedoe van ridders, heldenmoed en dergelijke naar boven. Afijn we beklommen en zagen het allemaal!

Het kasteel heeft een heel lange geschiedenis van toevoegingen, verbouwingen. Onder Koning Willem I moest het nog de zuidgrens van het grote Nederland verdedigen en dus komt zijn naam hier meermalen voor.
Maar wat doe je nu binnen in zo'n oud kasteel? Er was een demonstratie van valkenjacht, zei het dat het hier ging over gieren, condors, uilen en andere grote vogels. En natuurlijk tentoonstellingen: van ganzepen tot computer over het schrijven.
Er bleek een heel dramatisch verhaal te zijn over de bekendste bewoner van het kasteel: Godfried, die in 1096 de eerste kruisttocht naar Palestina leidde. Hij verkocht het kasteel en alle andere bezittingen aan de Bisschop van Luik, die om dat te betalen alle parochies en kloosters een vreselijke hoge belasting moest opleggen. Afijn, zo werd die onderneming gefinancierd. Godfried werd wel administrator van Jeruzalem maar wilde zich geen koning noemen omdat Christus er de koning moest zijn. Hij stierf in 1100, 39 jaar oud.Geen kwaad woord over hem of over kruistochten in het algemeen in zijn oude kasteel, alleen lof voor zijn edelmoedigheid. Niets over het onderling gekrakeel van de ridders, de doden, de korte tijd dat het succes bleef.

We gingen ook nog naar Orval, plaats van bijna 1000 jaar abdij: waar grote staalwerken waren, prachtige smeden, machtige abten. Na 1800 werd het ruïne, in de jaren 1920 weer abdij en nu geliefd vanwege plaats van meditatie, het prachtige bier dat daar gemaakt wordt. Het gebouw was mega-groot zou men nu zeggen. Op de kerkmuur een Maria-met-Jezus van bijna-Indonesische afmetingen, ik schat zo'n 20 meter hoog, je zou er beduusd, bijna bang van worden. Ik kreeg het niet klaar deze moeder en kind goed op de foto te krijgen.

Heel sfeervol en romantisch staan er naast de nieuwbouw ook nog stevige stukken ruïne. Dus meer dan genoeg te zien daar!
In die omgeving hadden we ook nog een wandeling uitgezocht langs de Semois, tammer en breder dan we dachten. En mooi door de weilanden heen. Verder vonden we dat er wel erg veel donkere sparrenbossen zijn in de Ardennen en wij houden van wandelingen door open veld. niet door donkere bossen. De selva oscura laten we aan Dante over! En die vond dat ook triestig.

Bisschopsstad Luik

In September 2015 gingen Paule en ik een midweek naar de Ardennen. Op de heenweg stopten wij voor een stadswandeling in Luik. We gingen natuurlijk vergelijken met Utrecht: allebei bisschopssteden onder het grote Keulen. Alleen kwam in 1578 de alteratie in Utrecht, (na de beeldenstorm van 1566) en overheerste het Calvistisch protestantisme, terwijl in Luik pas ruim twee eeuwen later de macht van de bisschop en de kerk ineenstortte: in 1789 kwam het volk in opstand, maar in 1795 kreeg Luik zijn eigen Bastille, toen de grote kathedraal, de Saint Lambert steen voor steen werd afgebroken. Op het Archéforum, de Place Saint Lambert staan er nu dunne, doorzichtige pijlers als teken van de oude kerk.

Onmiddellijk hierboven: op het plein voor de Saint Barthélémy staan les grands op gepaste afstand van les petits, de clerus en de leken zonder duidelijke communicatie. Aardig wat restanten van de allure van de bisschoppen, maar tevens tekenen van de afkeer. Rond 1970 hebben ze de norse St Barthélémy van dat Duits aandoende rood-witte uiterlijk voorzien, waardoor de stoere maar grauwe natuurstenen verborgen worden.

In de Barthélémy deze doopvont, van Byzantijnse oorsprong, of zeker met motieven uit die omgeving. Waarschijnlijk nog iets ouder dan de kerk die tussen 1010-1015 werd gebouwd. Maar wel, als alles, herbouwd, herzien, ooit rococo, nu bescheiden in afbeeldingen.
Het was heel wat omhoog en omlaag in de bisschopstad, dus hier Paule vrolijk, bijna triomfantelijk  naar omlaag kijkend! De andere kerken en het meer dan kolossale paleis van de bisschop, nu beheerd door de provinciebestuur, bewaren we voor een volgende keer. Duidelijk moge zijn, dat Luik het wat kerkelijke grandeur ruim wint van Utrecht.

Frans en Els Daniels, de klaagmuur voorbij

Frans Daniels studeerde eind jaren 1960- theologie in Nijmegen. Hij was een van de eerste leken die een kandidaats theologie deden. Daarna nam hij de specialisatie missiologie. Daarvoor of erna heeft hij tropische landbouw gestudeerd in Deventer. Camps, die veelzijdige hoogleraar deed zowel missiegeschiedenis, dialoog tussen religies, maar ook ontwikkelingssamenwerking met een religieuze achtergrond. Na werk in Afrika kwam hij in het Nederlandse pastoraat terecht, uiteindelijk vooral 'gevangen' asielzoekers en andere gevangenen. Zijn vrouw Els werkte in de verpleging maar deed daarna ook een studie theologie en kwam in een zorginstelling als pastor. Na beider pensionering volgden zijn een Israel-reis, herfst 2015.

 Dit boek is uitgegeven bij Boekscout.nl, waar je een boek kunt uitgeven als je een minimum van een 20tal afnemers hebt. Dat is Frans en Els Daniels gelukt. In 166 bladzijden geven zij een keur aan impressies: zowel reflecties over hun eigen leven, toekomst vna kerk en religie in Nederland, naast impressies van hun reis. Boven op de tempelberg konden zij niet komen, vanwege onlusten die plaats vonden. Dikke pech dus, maar ze waren wel bij de klaagmuur enwaren erbij toen een bewaker stampei begon te maken omdat hij meende dat een van een groep Nederlandse Bners een foto had gemaakt.
In een week tijd kwamen allerlei kanten van het Joods-Palestijnse clonflict naar voren, moeilijke kanten van de Joden, de voelbaren en zichtbare onderdrukking van Palestijnen, maar ook fragmenten van het leven van Jezus.
Frans en Els hadden  hun katholieke achtergrond verruild voor (of moeten we hier zeggen: verrijkt met) een actief deelnamen aan de kleine Baptisten Gemeente Heemskerk (waarbij Frans ook nog zingt in een Byzantijns Kerkkoor!) en er komen machtige momenten waarop ze tot de conclusie komen dat Jezus inderdaad wilde dat de Tempel vervangen zou worden voor kleine huisgemeenten van zoekende mensen. Aan kritiek op hun oude katholieke kerk doen ze niet veel, want ze blijven onverbeterlijke optimisten die geloven in een Nieuwe Hemel, Nieuwe Aarde, waarin geen tempel meer is (zie Openbaring 1:22) maar God zelf het licht is. Een mooie ontmoeting met een oud studiegenoot!

Napraten

In 1968 las ik aan de Nijmeegse universiteit mijn eerste kleine stukje Arabisch. Het was een verhaal over een groep mannen die een reis maakte per boot van Baghdad naar Basra. Tegen de avond nam een jood zijn zak met wijn en nam er een dronk uit. Hij zei 'Prima spul. Ik heb het mijn vertrouwde slaaf bij de beste wijnwinkel van Baghdad laten halen. Altijd goede wijn.'. En tot zijn buurman: 'Hé moslim, wil jij ook wat hiervan?' De man zei: 'Nou, graag!' De Jood: 'Hoe kun jij als moslim mij vragen om wijn?' 'Wel, zei die moslim, wie zegt mij dat het wijn? Ik hoor het van een jood, die het heeft van zijn slaaf die het weer van een wijnverkoper heeft.'

Dit verhaaltje is een van de anecdotes die kritiek geven op de traditionele islamwetenschap. Bij de studie van de uitspraken van Mohammed, die niet in de Koran staan maar in de hadith, (de islamitische tegenhanger van de Joodse Talmoed) moeten er steeds twee zaken worden gescheiden. De inhoud van de uitspraak, matn, maar daarnaast de keten of isnad van overleveraars. Moslimgeleerden hechten nogal eens veel waarde aan die keten van getuigen en zo is er allerlei eigenbelang en onzin in de islamwetenschap gekomen. In de hele geschiedenis van de islam is er dus ook een tegenbeweging die de hadith wil zuiveren van allerlei onechte uitspraken. Veel van die uitspraken in de grote boeken spreken elkaar immers tegen en geleerden kunnen dus vaak kiezen. Zo gaat dat bij de grote religies: terug naar de bronnen betekent meestal dat je zelf uit de oude voorraad toch iets nieuws weet te halen.

Bolkestein doet in de Volkskrant van woensdag 26 augustus ook zoiets. Hij citeert David Suurland, gepromoveerd, dus met academisch gezag bekleed. Suurland citeert weer Ibn Taymiyyah, al-Ghazali en enquetes uit 'onderzoeken'.  En dan blijkt maar weer eens 'Jihadisme heeft alles met islam te maken'.  Islam betekent 'onderwerpen, je aan God toevertrouwen'. Ja, dat kan op allerlei manieren uitgelegd worden en  Bolkestein doet dat dus op zijn manier. Dat is de de islam volgens Bolkestein. Waarom doet Bolkestein dat? Geen idee? Om stemmen van de PVV terug te winnen? Om minder vluchtelingen toe te laten? Om zijn eigen god te behagen? Laat hij zich bekeren tot de waarheid, die complexer is dan wat in het brein van Bolkestein kan of mag binnendringen!

Nijmegen even weer in de ban van Ferdinand Hamer

Afgelopen vrijdag, 21 Augsutus 2015 werd de 175e geboortedag (1840) van Ferdinand Hamer herdacht. Een klein comitee van een familielid, enkele mensen die een tijd met de Scheutisten verbonden waren, hadden ruimtes gekregen in het Bisschop Hamerhuis, nu een oud gebouw temidden van de imposante nieuwe van Hogeschool Arnhem Nijmegen (HAN). De HAN zelf voelde affiniteit en stelde ruimte beschikbaar in een mooie grote aula en bood de receptie aan.
Studenten van HAN hadden hedendaagse werkstukken gemaakt: video-filmpjes over leven en idealen van de China-missionaris die in noordelijke (vooral Binnen-Mongolië) gebieden werkte van december 1865 tot zijn marteldood 23 Juli 1900 als gevolg van de Boxeropstand.

De studenten hadden serieuze afbeeldingen gemengd met nogal luchtige stripverhalen over het leven van de held van het gebouw. Voor de gelegenheid heeft de gemeente Nijmegen het standbeeld (al gereed in 1902) laten opknappen. Geen echte Hamer-hype, maar wel eerlijke belangstelling. De meeste toehoorders die op deze dag naar het Hamerhuis en de grote aule van HAN kwamen waren natuurlijk wel ouder.

Van 11.30 tot 13.00 was er een tentoonstelling van de geschiedenis van Scheut als missionarie organisatie (waarvoor het werk van Hamer het eerste buitenlandse project was), er was een biografische film, op groot scherm konden we het werk, vooral filmpjes van HAN-studenten over Hamer zien. Ruim 200 belangstellenden waren na de lunch in het groot Auditorium van HAN aanwezig. Harry Knipschild gaf een levendige lezing over idealen en blunders van dit eerste project van de Scheut-congregatie. Hamer overleefde, maar de andere drie priesters die met hem mee gingen overleefden de eerste drie jaar niet eens. Ze wilden geen chinees eten, geen gebruiken accepteren. De Chinese priester die hen zou moeten begeleiden en coachen werd als arrogant terzijde geschoven. Hamer werd in schade en schande wijs, deed in die laat-koloniale tijd het beste wat hij met zijn opleiding kon doen.
Ik zelf gaf een zijdelings verhaal: of uit die missie van toen nog lessen te leren zijn voor de tijd van nu. Ik heb er 10 opgeschreven, waarvan een enkele hier onder:
1. Was Hamer een martelaar? - Hij is het niet door het Vaticaan verklaard. Maar Chinezen houden hun voorouders in ere, en zo doen zij dat ook bij Hamer in hun moderne kerken. En zelfs in Nijmegen blijkt Hamer een belangrijk voorouder voor ons te zijn?
2. Waarom moest het zoexclusief? En dat in China? Ja, de drie grote stromingen van Boeddhisme, Taoisme en Confucianisme wordt rustig naast elkaar voor verschillende doeleinden gebruikt. Heel veel aspecten van het christendom hadden als een aparte vierde Chinese religie erbij kunnen komen! Niet het hele pakket van een religie hoeft onveranderd overgenomen te worden. De voor een volk en tijd relevante zaken kunnen geïmiteerd worden en laat de rest maar even rusten. Dat zou ook gekund hebben.
3. Hoe zit het met dat Christendom in Europa? Verdwijnt het?  Veel grote rijken, economische systemen en grootse culturen zijn gekomen en gegaan: de grote wereldreligies horen tot de langst overlevende en taaiste van de mensheid. Maar zij passen zich wel aan en komen soms onherkenbaar weer terug.
4. Hamer ging Christendom brengen in China, maar nu komen de Boeddha-beelden in alle tuinen en in veel huiskamers: waarom?  Dat is een beetje dus die 'omgkeerde missie' (waarvan ook een Indonesich-Chinese SVD-priester aanwezig was, die pastoor in Duivendracht is), maar het toont ook aan dat 'katholiek' iets betekent als universeel, wereldwijd. Momenteel zijn de Nederlanders, ook de katholieken onder hen, een beetje wereldwijd aan het shoppen. Daar komt ook wel iets goeds van.