Schotland 2: Een oude kerk

Is Paule dan bij de nonnen ingetreden? Is het oude en zelfs deels vergane niet mooier dan het niet te temmen jonge en nog zo actieve? De eerste dag van onze reis naar Schotland bezochten wij een van de border abbeys die nu vervallen schoonheden zijn: dit is Melrose, gesticht door de trappisten en een van de rijkste van het gebied. Ooit tenminste.


Alles op Iona is begonnen met Columba, de eerste monnik die er in 560 ongeveer aankwam. Ze bouwden de abdij (hieronder!) stevig uit om het tot een opvang voor bedevaartgangers, nu toeristen dus, te maken. Hierboven staat uw kroniekschrijver voor de ruïnes van een nonnenklooster. Ook heel mooi!






De kooromgang in Iona. Dit is deels een nieuw stuk: mooie pilaren en een beeld van Gods vuur, duif, Geest, een vrouw (kerk? Maria?). Vanwege de vele bezoekers van Pasen tot September was de hele benedenverdieping voor de toeristen en bij de korte tienminutendienst om 14.00 waren alleen maar toeristen en een vrouwelijke voorgangers aanwezig. Iona is deels politiek (in een kort preekje kwam zowel de Palestijnse kwestie, Israël, Zuid-Afrika, verzoening en milieu) ter sprake, maar ook stevig Jezus-gecentreerd. Minder jeugd,maar ja, het is ook een heel lastige trip naar Iona.


Voor ons is Schotland het land van de vrije clans van de higlands, in strijd met de adel en vooral de britten van het zuiden; abdijen en kastelen. Het is ook het begin van het christendom in noordelijk Europa, want vanuit Ierland kwam het via Iona naar Schotland, Engeland en zo verder naar de Friezen en andere volkeren van Noord-Europa. Willibrord kwam ook via Iona. Maar ook nogal wat formele religie en vooral bij de kastelen lijken de kapelletjes er weinig toe te doen. Dit is de kapel bij Blair Castle, een mooie ruïne dus. Temidden van prachtige seqoia's liggen daar de leden van de familie van de Earl of Atholl begraven. Toch ook mooi zo!




Bij ons laatste hotel (was wel even zoeken, zo'n vijf km buiten Endinburgh in een gehucht dat niet op Tomtom stond!), bleken we bij een landgoed verzeild geraakt te zijn, nu omgebouwd tot hotel/bed and breakfast, waarbij ook een kapel was, in 1965 gebouwd tot eeuwige gedachtenis aan mevrouw hobbit... maar nu leeg: in te richten zoals je wilt voor degenen die het complex afhuren voor een mooie bruiloft! Carberry Tower was prachtig, maar we hadden er wel een pieklein kamertje!

Schotland 1: reizen

We hadden een reis geboekt via kras.nl. Fly and drive, nou gereden hebben we: de eerste dag meteen al na aankomst in de miezer en daarna echte regen naar de oude abdij van Melrose, bloeiend in de 12e eeuw, daarna in de 16e echt gesloten en in verval laten verkommeren. Wij dachten vaak aan die protestanten die geen grote kerken nodig hebben: zo gauw er meer dan 100 mensen zijn, begin je met iets nieuws. In Utrecht hebben ze de dom ook laten verkommeren en zo waren er veel in Schotland. Maar helemaal eerst kwam het meest Schotse dat je je in kunt denken: doedelzakken, kilt-rokjes, militaire toestanden, want in Melrose was het eerst Queens Birthday en dat werd dus zo gevierd! Die abdij klaten we elders nog wel zien.


Onvermijdelijk in de bebouwde delen zijn natuurlijk al die grauwe natuurstenen, vol met mossen en van dichtbij ook heel veelkleurig. Paule hier als een bijna-roze episcopalian voor zo'n mooi stukje oud.


Er zijn allerlei soorten van cultur en historie in Glasgow: de majestueuze middeleeuwse kathedraal, het grootse imperium van 1800-1900 toen Glasgow de 2e stad was van Britain, toen het machtigste rijk ter wereld. Dat is het pompeuze in de binnenstad en de verloederde fabrieksterreinen en werven aan de rand. En dan een klein beetje modern. Bij een wandeling langs de Clyde (en Kras.nl had ons in een hotel in het centrum gezet, geschikt om meteen wandelingen te gaan maken) kom je dat allemaal heel dicht op elkaar tegen en daartussen veel lelijks en armetierig.




Vanuit Glasgow reden we via Loch Lomond naar Inveraray-Oban-trip naar Iona, dan via Loch Ness naar Kingussie, in het midden van de Highlands. Dan via Saint Andrew terug naar Edinburgh. Dat wat de grote lijn betreft.
Hierboven Loch Lomond, op een maandagmorgen net na de regen en daaronder zo'n schattig huisje met tuinkabouters en knussige aankleding. Dan zeiden we tegen elkaar: toch lieflijk Hobbitland en we keken uit naar Bilbo Balings!


Geen kasteelpark is volledig zonder een aantal Wellingtonia, die in de USA seqoia of Giant Redwood worden genoemd. Hier staat Paule bij een exemplaar in Inveraray Castle, thuisbasis van de machtige Campbell clan.



In veel gebieden zagen wij eigenlijk maar twee soorten bloemen: gele brem en dan die overdaad aan paarsen rododendron, maar hier een prachtig grasveld met meer geel van bloemen dan groen van gras. Daaronder zit Karel te wachten op de boot/ferry terug van Iona naar Mull. Lekker goed weer deze dag en over Mull gingen wij met de bus dus verbazen over dit lege land en zijn gelijkmatige schoonheid.


Hierboven het Lago Maggiore van Schotland: Loch Ness, zo lieflijk als het hier ligt. Speciaal dus genomen voor Stijn. Een smal meer van 40 km lang, met veel water, maar die dag hadden wij mooi zonnig weer en het was een fantastische wandeling in de omgeving.



Tot slot: Edinburgh. De hoofdstad, kleiner en compacter dan Glasgow, ook met meer traditie. Daar wordt het deftige rugby gespeeld, terwijl ze in Glasgow voetbalgek zijn. De stad heeft een aantal stevige heuvels, diep dal tussen de middeleeuwse en de 18e eeuwse New Town, een soort akropolis met quasi-Athene outlook. Buiten dit bijzondere centrum van de Royal Mile en die New Town is er niet zoveel bijzonders.

Een Kleine Koran

Vorige maand is het uitgekomen: het boek van Gé Speelman en de vaste kroniekschrijver van dit blog, Karel Steenbrink.
Even iets over de voorgeschiedenis: in Eindhoven heb ik in het voorjaar 2009 een cursusgegeven onder de titel De boodschap van Mohammed. Tekst en commentaren op de 2e soera of 'Een Kleine Koran'. De deelnemers aan de HOVOserie 'Het gezamenlijke spirituele erfgoed van christendom en islam' waar (voor een deel) niet tevreden met 3 cursussen en dit werd no 4. Ik bewerkte de vertaling wat, zodat er meer ritme en een zacht of flauw eindrijm in zou komen. En vooral een commentaar voor niet-ingewijden.
Toen ik daarop in het seizoen 2009-2010 in Kampen de colleges van Volker Kuester deels overnam, vroeg collega Gé Speelman of wij niet samen een boek over de Koran konden publiceren. Ik zei: "Prachtig. Doen we. En ik heb mijn stuk al af!" Gé Speelman schreef dus een handzame inleiding op de Koran in het algemeen en mijn HOVO-tekst staat nu van bladzijde 61-153 in dit nieuwe boek.
Hieronder de flaptekst:
De Koran is een veelbesproken tekst. Al 14 eeuwen is het de basistekst van de Islam, de religieuze beweging die na het christendom wereldwijd de meeste aanhangers heeft. Voor buitenstaanders is het niet meteen een toegankelijke tekst. In dit boek is gekozen voor het langste van de 114 hoofdstukken of soera van de Koran. Deze tekst toont de veelzijdigheid van de Koran in al zijn rijkdom: verhalen over de vroegere profeten: Adam (die geëerd door de engelen op de titelpagina staat/ligt), over Abraham, Mozes, David, Jezus, maar ook gebeden, polemiek met joden, christenen en aanhangers van de oude Arabische religie, voorschriften voor het verrichten van het gebed, mooie ethische aansporingen en gebeden. Deze tekst wordt hier van een commentaar voorzien zoals ook een bijbelcommentaar geschreven wordt: met historische en taalkundige toelichting en een overzicht van verschillende interpretaties en tevens bescheiden toepassingen. Immers, deze oude tekst blijft in de moderne tijd ook de aandacht vragen. Daarom: neem en lees! Niet zomaar één vers uit de context gehaald, maar een grote passage, die in totaal 7% van de hele Korantekst is.

Mutatiesprong van B16

Tussen de reizen door even twee boekbesprekingen. Eerst van Joseph Ratzinger, die intussen is gekozen tot Paus Benedictus XVI. Ik had het eerste deel van het Jezusboek al, nu heb ik dus het 2e deel in vertaling gekocht: Jezus van Nazareth, deel II van de intocht in Jeruzalem tot de opstanding,Tielt:Lannoo, 2011, 278 bladzijden in grote letter, grote spaties en mooi gebonden. Ik ben achteraan begonnen, het verhaal van de verrijzenis, of eigenlijk verhaal van het lege graf dat gezien is en daarna de ervaringen van verschijningen. Hoe waren die verschijningen? Volgens Henk-Jan de Jonge, hoogleraar Nieuw Testament uit Leiden, kwamen die verschijningen omdat de leerlingen verwachtten dat het niet zomaar afgelopen kon zijn met Jezus. Daarom kregen zij visioenen en verschijningen van Jezus. Dat was iets wat hoorde bij het joodse verwachtingspatroon van die tijd. Zoals Maria verschijnt aan katholieken, die dat soms verwachten (Lourdes, Fatima, Merdjugorje), terwijl ze nooit aan protestanten en al helemaal niet aan hindoes verschijnt. Het Marcus-evangelie eindigde aanvankelijk met de verwarring en in latere aanvulling is daar dan een kleine serie verschijningen aan toegevoegd.
B16 ziet dat heel anders. Hij beschrijft op blz. 220 dat de verschijningen totaal onverwacht waren, iets 'waar ze gaandeweg moesten thuiskomen', waar ze dus aan moesten wennen. Niet aan de dood, maar aan die verschijningen. Niet de herlezing van teksten uit oude testament, maar juist die fysieke verschijning zou het verrijzenisgeloof hebben veroorzaakt. (220-221) Dat is een keuze, zoals er een aantal intellectuele keuzes in dit hele boek zitten.



De verrassendste keuze vond ik wel de beschrijving van de verrezen Jezus. Ik vond het vroeger maar zielig: Jezus en dan ook nog later Maria, met lichaam (en ziel) in de hemel, waar verder niemand met lichaam in was (want engelen zien er op de schilderijen wel mooi uit, maar zijn ook zonder fysiek lichaam). Die twee in zo'n grote hemel en alleen, wachtend op de rest van de mensheid die zich dan zou moeten voegen. Wel anders: op blz. 244 spreekt B16 over een mutatiesprong: we kunnen de verrijzenis zien als een radicale 'mutatiesprong', waarin een nieuwe dimensie van het leven, van mens-zijn zich openbaart. Hoe we ons dat moeten voorstellen? De materie wordt tot een nieuwe wijze van zijn omgevormd. De mens Jezus behoort nu, ook met zijn lichaam, helemaal de sfeer van het goddelijke en van het eeuwige toe. (blz. 244) B16 verwijst naar Tertullianus, maar mij riekt het een beetje naar een nieuwe vorm van adoptianisme. En het blijft natuurlijk toch speculeren. Wel mooi bedacht. En dank zij de bijzondere auteur, vrij van ketterij!

Maar de enige echte mutatie die wel empirisch vastgesteld kan worden, is die bij de leerlingen en volgelingen van Jezus. Door het verrijzenisgeloof hebben zij het christendom in de wereld gezet als een geestelijke gids. Die mis zelf ook wel eens verdwaald, maar dat maakt de reis vooral spannend. Over de mutaties van Jezus zelf valt verder weinig vast te stellen.

Barcelona's oude kathedraal

De oude middeleeuwse kathedraal van Barcelona is gebouwd om een romaans en wellicht visigothisch eerder bouwwerk te vervangen. Het is breed, erg druk en vooral versnipperd. Door dit koor kun je bijna nergens goed naar het altaar kijken. Wel verbijsterend rijk.


De buitenzijde van de kooromgang heeft een aantal afbeeldingen van de marteling van Eulalia, die als meisje van 12-14 de marteldood gestorven zou zijn. Hier vallen eerder de gezonde vormen van de jonge vrouw op dan het vreselijk effect van de marteling.


Dit is dus veel te rijk en triomfantelijk, de dood van de arme Franciscus Xaverius voor de kust van China op een klein eilandje.

Toen vonden we deze schilderijen, wat groot uitgevallen iconen, ineens veel mooier dan de drie-dimensionale beelden die veel protseriger en minder spiritueel zijn dan deze tweedimensionale visitatio, bezoek van Maria aan Elizabeth: beide vrouwen zwanger, de een van Jezus dan andere van Johannes de Doper.

Karel V schijnt de ridders van het Gulden Vlies in 1521 naar Barcelona geroepen te hebben voor een meeting, intensivering van contacten, waarschijnlijk ook wel een poging om controle over zijn veel te grote rijk te krijgen en de heren te imponeren. Dit koor staat midden in de kathedraal, eigenlijk belachelijk verstorend. Gaudi heeft in de kathedraal van Malaga dit monstrum verwijderd, wel de mooie stukken langs de kant gezet. Maar dat zou hier niet kunnen want alle zijden van de kathedraal staan al helemaal vol met grote kunstwerken. Het is een soort kerk-in-de-kerk. Doet denken aan de bonbonnière die een tijd in de Dom van Utrecht stond, maar dat was praktisch: een houten binnenkapel in die veel te grote kerk. Dan kon je inde winter een stuk toch nog goed verwarmen. Nu maakt deze constructie de tweedeling tussen clerus en leken helemaal duidelijk: het echte gebeurt alleen voor de incrowd.
En dan is er tussen dit koor en het priester- of hoogkoor ook nog een heel grote trap van de crypte van Eulalia. Een gebouw bestaande uit vele kamers dus.

Alle stijlen bijeen in deze kerk (behalve modern: daarvoor moet naar de Sagrada Familia). Een nette afbeelding van de doop van Jezus in de Jordaan. Mooi beeld, niet opzienbarend.

Sagrada Familia 1. Geboorte, de noorder ingang

Een uit de hand gelopen goed idee? Zoals Rossini en Verdi toch ook wel een mis aan hun muzikaal oeuvre wilden toevoegen, moest Gaudi ook wel aan een kerk werken. In feite heeft hij aan meerdere gewerkt, maar deze werd zijn grootste project, nog steeds niet klaar. Drie portalen met ieder vier torens van zo'n goede honderd meter hoog. Dan nog een veel bredere boven het hoogaltaar en tenslotte de brede en 174 meter hoge Christus-toren boven het centrum. Twee series van vier zijn al klaar, boven de noorder en zuider ingang. We kijken hier vanuit zuiden naar de grote kerk, in 2011. Wie weet ziet hij er over tien jaar heel anders uit, verder voltooid al weer. Het is nu eigenlijk al vooral een bedevaartsplaats voor museumkijkers geworden. Een uur lang wachten in de rij om je in een redelijk volle kerk te storten, die evenwel zo groot is dat je er met 1500 rustig kunt rondkijken en -lopen.


Dit is de geboortekant, de noordzijde met een serie beelden die van annunciatie, geboorte, vlucht naar Egypte, tot een huiselijk leven van een timmerman in Nazareth hebben geleid.

Altijd goed voor spectaculaire beelden, de kindermoord van Bethlehem


Dit beeld hoort eigenlijk bij de verheerlijking, de oostkant, zou je denken. Gaudi heeft het toch in de 'klimwand' van het geboorteportaal gezet, deze kroning van Maria.

Er is niet zoveel kleur bij de geboorte-ingang. Daarom valt deze cypres des te meer op: paradijsboom, boom van het eeuwige leven (Cypres blijft altijd groen!), en dan met die fantastische vogels erin. Het maakt deze kerk ineens tot een heel andere, kleuriger dan wat we van waar ook maar kennen.


De engelen bij het geboortefeest van kerstmis zingen hier niet alleen. De beeldhouwers hebben lol gehad in het uitbeelden van veel muziekinstrumenten. Er zit ook een schitterende bij met harp, maar ze kunnen niet allemaal op de blog. Hier alleen de viool en de fagot.

In tegenstelling tot de evangelisten binnen, die allemaal vleugels hebben, zien we hier een jongeman, zonder vleugels de annuntiatie, boodschap brengen aan Maria. We hebben de laatste jaren enkele moderne kathedralen en andere nieuwe kerken gezien. San Francisco, Los Angeles, de kerk met het tranende Mariabeeld van Syracuse. Vooral in Los Angeles waren er beelden die de heiligen een hedendaagse uitstraling wilden geven. Dat 'gewone' zie je hier ook wel. Maria en de engel zijn heel aards, niet zo etherisch als de gothische of neo-gothische beelden.
Opvallend is de rozenkrans die er hier in is verwerkt.


Jozef was een timmerman (Mt 13:55, tektoon, wordt ook wel vertaald als architect/aannemer/bouwer) en Gaudi zat ook in dat beroep. Hier dus een mooie uitbeelding van dat familiebedrijf.
Ik blijf me verbazen over de windrichting: de kerk is naar het westen gebouwd,
Is dit een Bijbel van de Armen, biblia pauperum? Nou, zo arm ook weer niet en het is nu vooral een domein van toeristen. Er was enige weken eerder een brandje geweest en toen moesten de 1500 bezoekers snel geëvacueerd worden. Als ze 1.5 uur blijven, komen er dus 1000 per uur binnen, maakt zo'n 8.000 op een dag. Die betalen 12-15 euro, dus de 8 loketten vangen per dag 100.000. Geeft een weekopbrengst van een half miljoen ofwel een jaaromzet van € 25 miljoen. Daar moeten dan 300 medewerkers van betaald worden, plus materiaal. Er zijn ook grote sponsors. Naar verluid heeft voor Fuji de laatste decennia veel geld bijgedragen.
Maar nog meer over die Biblia Pauperum: het is eerder een katewchismus in steen, een symbolische, narratieve samenvatting van de belangrijkste geloofspunten. Opvallend is dan ook wel dat van Jezus vooral geboorte en lijden worden weergegeven, als in de brieven van Paulus. De predikende en genezend rondtrekkende godsdienstige vernieuwer, die zien we hier niet. Niet de parabels, niet de twistgesprekken met de Joodse rabbijnen, maar het kosmische drama van incarnatie en passio tot bevrijding en voltooiing.

Sagrada Familia 2. De zuidzijde

De twee ingang (van de drie) is ook al af:de passie van Jezus. Centraal hierin is de afbeelding van de doek van Veronica, die ook in detail staat. Dit is de ingang van de zuidzijde. Aan de oostkant moet nog de Verheerlijking, de Glorie, komen. Daar wordt nog stevig aan gewerkt. Het is me nergens duidelijk geworden waarom de kerk naar het westen en niet naar het oosten is gericht. Na het 2e Vaticaans concilie is de richting van het altaar wel omgedraaid en zou dit dus wel kloppen, maar zou Gaudi dat al zi'n 80 jaar geleden hebben voorvoeld?
Eigenaardig is dat het hier nog niet om de echte bevrijding en verheerlijking gaat, want de zuidzijde heet passio, dus echt lijden, ook al hangt een Verrezen Messias wel wat waaghalzerig in de lucht.


De Judaskus hier, met een duivelse slang nog erbij.
Het matrix-vierhoek toont een serie getallen die opgeteld horizontaal of verticaal allemaal op 33 uitkomen. Die leeftijd van Jezus moet dus ook wel iets als een volheid betekenen.

Dit is ook zo'n ietwat hoekig beeld, als het meeste bij de zuidingang, de lijdensverhalen, gemaakt door Josep Subirachs (geb. 1927, werkte hieraan vanaf 1987) en is volgens de tekeningen van Gaudi. We zien hierboven de vrouw die Petrus vraagt of hij Jezus kent en bij hem hoort. Petrus ontkent, de haan kraait.






Ik heb natuurlijk teveel foto's gemaakt, of in ieder geval ook behouden en toch ook maar veel hier op gezet. Van zo'n kerk-als-mandala kun je bepaalde dingen makkelijk herkennen: de vier evangelisten in de gewone afbeeldingen (al hebben alle dieren en de mens van Matteüs vleugels), er zijn de apostelen, brood en wijn, ook wat van de deugdenleer: vier kardinale en bij de geboorte-ingang de drie goddelijke, Gloof-Hoop-Liefde. Overweldigend is het licht (we hadden ook wel een mooie dag, in mei, tussen 10-13.00).

Er wordt ook binnen de kerk nog aan heel veel gewerkt. De hele serie kapellen rondom het hoofdkoor is nog niet af en niet toegankelijk. Daar zullen ongetwijfeld meer beelden komen, maar het sacrale schema is klaar. Hier links voorin een werker die het plastic van de afdekking op zijn plek moest brengen. Spectaculair!

Dit is het centrale beeld ahcterin de kerk, vreemd genoeg dus aan de oostzijde. Het ziet eruit als een menselijke figuur die in negatief is uitgebeeld, alsof de echte inhoud eruit is getrokken. Het moet Sint Joris zijn, maar hier is er ook al geen draak meer bij, de held is klaar, het zwaard rust op de grond. Waarom dit beeld van Joseph M. Subirachs zo gemaakt is? Ons boek van Albart Farges & Pere Vivas, Sumbolology of the Temple of the Sagrada Familia geeft geen uitleg. Ik vond elders dat hij voor Montserrat een soortgelijk beeld van deze christelijke strijder heeft gemaakt.





In de buurt van de verlossings-ingang, de zuidkant dus, staan deze twee kelken: voor brood en wijn als eucharistische symbolen, het belangrijkste christelijke ritueel (waar wel een gewijde voor nodig is; anders dan in de islam kunnen belangrijke rituelen alleen met clerus plaats vinden). Er is hier prachtige kleur, zoals ook wel bij de huizen en andere gebouwen van Gaudi, maar in het geheel van de kathedraal is erg bescheiden met kleuren gewerkt. Modernistische gevels zijn soms protserig, oppenkast, edelkitsch zelfs en we konden het ons best indenken dat er tussen 1880-1920 veel in gebouwd is, maar toen vond men het ook wel genoeg.
Deze foto's konden we (net als die van de Verrezene van bovenaf) maken omdat we met een lift in een van de pilaren omhoog waren gegaan. Dat is een riskante onderneming: nogal wet slaat de schrik van de hoogte, enge trap naar beneden, zo op het hart dat ze meteen veilig in de lift terug willen. Het is een fantastische beleving om het kolossale van de pilaren (te beleven je loopt door een buitenkant van één pilaar terug, zo groot is alles) en de buitenmenselijke proporties en hoogte van dit gebouw. Paule vond het uitermate eng en was helemaal bevrijd toen ze beneden kwam. Ik had wel uren willen blijven kijken.


Een laatste blik op de Sagrada Familia vanuit een andere Gaudi-icoon, het park Guëll, een steile helling, bedoeld om 60 luxe villa's in te gaan bouwen. Alleen de publieke zaken als kerkje, markt, portierswoning, muur van deze gated community zijn gereed gekomen en mooi genoeg.
De Sagadra Familia is niet dominant voor heel Barcelona: in de avond is de toeter van de Torre Agbar (Augua Barcelona, waterleiding) veel meer spectaculair. Bij de kust staan ook prachtige gebouwen, zoals die spectaculaire koperen vis en wat torens, een ervan in de vorm van een zeilboot. De basiliek staat ook een eind uit het echte centrum, rond de grote winkelstraten.