Dresden

Terwijl wij Leipzig (zie vorige blog) een levendige, 'burgerlijke' stad vonden, blijft het oude centrum van het protserige Dresden nog steeds koninklijke allure houden. We kwamen op zondagmorgen op tijd om een goede plek te krijgen op de balcons van de opera-kerk, Frauenkirche. Lijkt meer op de scala van Milaan dan op een omgebouwde Gothische kerk, zoals de Thomaskirche.
Het koor was klein: 2 tenoren, 5 bassen, net als wij in de Janskerk van Utrecht. De akoestiek was goed ondanks het formidabele formaat: van de koren uit de Elia van Mendelssohn konden wij zelfs die twee tenoren goed horen: de een veel sterker van de ander. Zo hoort het ook te zijn bij een life uitvoering: dat je het kunt onderscheiden.
De preek was superslap: over de arbeider die zijn loon waard is, zodat ook de kerk betaald moet worden. In de Thomaskirche viel ons al op dat er heel veel over de nodige financiën werd gesproken (toegang was maar €2,00 met €2,00 administratie) en hier dus ook: de Duitse kerk heeft behoefte aan steviger inkomen met teruglopen van de Kirchensteuer.

In Washington heet dit the Mall, zo is er ook een duidelijk koninklijk gebied, dat maar langzaam in de heropbouw gaat. Bij de Frauenkirche schreef iemand dat de architect angstig was voor de rechte lijn: alles moest eigenlijk in rondingen gebeuren (alleen de pilaren wel recht mohoog). Van het oude konklijke slot (nu museum) hebben wij behalve de buitenkant (stenen nog zwart, goud weer helemaal blinkend) alleen de buitenkant gezien. De opera hebben wij ook laten staan. We zijn even op de wandelboulevard, paleis-rond-tuin, het Zwinger gegaan. Daarna naar de katholieke kerk, die in dezelfde tijd gebwoud werd als de protestantse Frauenkirche. De keurvorst August de Sterke (st 1733) werd katholiek om koning van Polen te worden. Zijn vrouw bleef Lutherse: voor haar de Frauenkirche, voor hem de Hofkirche. Die laatste is sinds 1980 de kathedraal van het bisdom.

Helemaal bovenaan hier dus Edwien, Paule en Alice in de regen bij de afdaling van het Zwinger. In het midden de pracht van de buitenkant van de Hofkirche, maar toch nog zwart van de DDR-industrie. Onderaan een Piéta, Moeder Maria treurt om de dood van haar zoon. Hier staat het onderste stuk even niet op: een altaar met vlammen, dus de vreselijke vernietiging van Dresden door Amerikaans-Engelse bommen. Dat komt hier vaak voor in Dresden: dat de oorlog niet alleen de schuld van de Duitsers is, maar in het proces is er door anderen ook 'onnodige?' vernietiging gekomen.

Leipzig

Van vrijdag 27 Juni tot vrijdag 4 juli gingen Paule en Ik, samen met twee oudere zussen, Alice en Edwien, naar Oost-Duitsland en Tsjechië (eigenlijk Thuringen en Bohemen) via een hotel-arrangement van Kras.nl, die ons in goede hotels plaatste in Gera en Pilzen.

Onze zoon Stijn zei bij het bekijken van de foto's, dat 'er wel erg veel kerken bij zaten. Maar dat is te verwachten'.
Op weg naar Leipzig hebben we eerst Naumburg nog aangedaan, omdat Alice zo weg was van de 14e eeuwse beelden, die zo levendig en realistisch zijn alsof je gewone mensen tegenkomt. Met name de vrouwen figuren zijn erg mooi. Hieronder allereerst een afbeelding van een stichtings-echtpaar, van adellijke afkomst dus. Daaronder neen gewoon herders-echtpaar van het bezoek van de herders aan de stal in Bethlehem.

We logeerden in Gera, maar gingen de zaterdag naar Leipzig, voor motetten en een Bach-cantate. Leipzig is een mooie drukke universiteitsstad. Er was extra veel net publiek vanwege een ontmoetingsweekend van de EKD, Evangelische Kirche Deutschland.  Veel standjes voor boeken, gesprekken, zaaltjes met mensen, allemaal wel erg netjes. Geinig vond ik een stand met T-shirts van Maarten Luther (die hier overal standbeelden heeft, daar kan Calvijn jaloers op worden!) en VIVA LA REFORMATION. De Indiase dans van de missionaire organisatie was wel het mooiste dat er te zien was.

Natuurlijk eerst de Nicolaikirche, waar Bach ook dirigeerde en speelde, maar die ook die grote rol heeft vervuld bij het ineenstorten van de DDR: juist door gebedsdiensten voor vrede en de manier waarop een vreedzame omwenteling kwam. Bach staat hier ook, net als op zoveel pleinen.

 Van de universiteit hebben wij weinig gezien. De kolossale universiteitstoren van 141 m hoog staat wat terzijde van de oude binnenstad, net als de opera en het muziektheater (Gewandhaus). Op die hoek staan vijf wat eigenaardige beelden die misschien wel vijf faculteiten voorstellen, maar het kan ook iets heel anders zijn!

Maar wij kwamen uiteindelijk toch (ook) voor de grote Bach. We hadden twee maanden tevoren gereserveerd en konden vanaf een zijbalcon het koor en de solisten redelijk goed zien en zaten zelfs naast de organist.

In Utrecht krijgt het Anne Frank beeldje voor de Janskerk iedere zaterdag bloemen van de bloemenmarkt. De levende aanwezigheid van Johann Sebastian Bach is wel mooi gemarkeerd door de bloemen op zijn graf. Zijn werk  is een blijvende inspiratie van schoonheid, menselijkheid geworden. Universeel aansprekelijk, want ook Japanners, Indonesièrs, ghanezen als Cephas Omenyo vinden dit echt verheffend.

De zoetigheden van de Geest

Vandaag is het Pinksterzondag, en vanaf vroeg in de morgen ging het hier in huis over vurige tongen, spreken in talen en wat dan wel die Geestuitstorting mag betekenen. Een eerste zoektocht op Google verwees naar het boek Henoch, net te laat ontstaan voor het Oude Testament. Het spreekt over de afbraak van de Oude Joodse Tempel en de opbouw van een nieuwe 'met iets als vurige tongen'. Heel veel van wat er in de evangelie-verhalen en verdere boeken gebeurt, gaat over een spoedig drastische verandering in onze wereld, totale afbraak en opbouw van iets nieuws. Het blijkt zo op een afstand van 2000 jaar toch allemaal stroperiger en langzamer te gaan.

Komen we in onze prachtige Janskerk en we krijgen als het ware een mandala van joods-christelijke erfgoed: de Geest is als het water waarin een jong visje zwemt, al weet die niet wat water is, want daarin leef je al sinds Gods Geest over de wateren zweefde en de mensen op het droge zette, maar de vissen in de zee liet.

Mozes in de Brandende Braambos, ook vuur van Gods aanwezigheid. Nieuw leven voor de oude dode botten. Oosterhuis schreef daarover: in zijn lied Naam uit het vuur...
Die schikte onze stukken weer tot een;
blies onbevlekte huid over ons heen
De Naam riep: Mensenkind, sta op je voeten
...
Adem van onbegonnen nieuw begin,
heilige stormwind,
laat niet af, doorvuur ons.
Spreek moed, volharding wijsheid, vrede in.

Dat zijn dus enkele van de 7 gaven van de Heilige Geest!

Bij het lezen van Handelingen 2 volgden wij de vertaling van Harry Pals. In vers 13 geeft de nieuwe bijbelvertaling: Ze zullen wel dronken zijn, die mannen die in allerlei talen staan te brallen. Harry vertaalde dit onschuldig met 'zoetigheden' maar dit verklaart niet waarom de omstanders er zo verbijsterd over waren.

Ging ik op zoek naar het woord gleukos en dat blijkt inderdaad most, jonge, nieuwe wijn te betekenen. Bubbels dus. Kwam ik in Kittel (het grote woordenboek voor Evangelie-Grieks) die gleukos niet tegen, maar wel de glossolalie: blijkt dat helemaal niet joods, maar een uitbundig Grieks fenomeen te zijn. Er zijn verwijzingen naar de extase bij de Dionysius-vieringen, de god van de wijn. Werd toch mijn achterdocht tegen de al-te-joodse verklaring van heel het Geest-gebeuren van vandaag nog weer wat versterkt. Waarvan acte. Maar ja, Kittel wordt ook wel beschuldigd van anti-semitisme. Zit dat dan ook in het 'weglaten' van de joodse verklaringen voor de tongen? Of is hier iets te horen van de voorkeur voor een plaatsing van de Jezus-overlevering binnen het Hellenisme, zoals Henk-Jan de Jonge doet, tegenover mensen die de Joodse tradities overal in willen zien?

Alles bijeen hebben we heerlijk gezongen, mooie muziek, al was het wel een soort totaaloverzicht van bijbelse beelden; levendige preek, alle stoelen in de kerk bezet, dus een begeesterde viering. Blijven bij mij wel vragen over bij zo'n groots reservoir aan bijbelse woorden die in het gewone taalgebruik bijna niet toepasbaar blijken te zijn. Veel zoetigheden dus, maar ze houden ons niet zoet en rustig.

Wat weinig aandacht kreeg was wat er in het huis zelf gebeurde: de stormwind die in het huis plaats vond, maar kennelijk toch ook een geluid gaf waar anderen op af kwamen.  Ook in 10:44-46 komt de Geest over de mensen bij de bekering van Cornelius in een huis en beginnen ze klanktaal, zoals NBV het lalein glossais vertaalt.
Ik heb er het moeizame boek van Piet Schoonenberg De Geest, het Woord en de Zoon nog eens op nagelezen. Hij schrijft voorzichtig, want de Inquisitie leest mee! Er is bij Johannes een Logos-theologie, waarbij de eeuwige Logos afdaalt in de duisternis. Bij Lukas is er een Geest-overdracht, al bij de aankondiging van de geboorte blijkt de baby van de Geest overschaduwd te zijn. Als Jezus dan opgroeit beheerst de Geest hem meer en meer, voert hem naar de woestijn. Bij de doop in de Jordaan daalt die Geest op Jezus af. Daarna keert Jezus 'in de kracht van de Geest terug naar Galilea'. Zo gaat het door: Schoonenberg heeft een voorkeur voor de Geest-gedachte omdat die meer een groei in Jezus kan verklaren, terwijlde logos zo plomp helemaal klaar afdaalt.
Blijven we toch zitten met zo'n groot arsenaal aan bijbelse beelden en woorden, waar het moeizaam mee werken is in de gewone wereld, van ontbijt tot de bubbels.

Pelgrims en geleerden in/naar de Moslim-wereld rond 1600.

Afgelopen week las ik een verzamelboek met 4 reizen naar het Midden-Oosten, kort voor of na 1600, bijeengebracht in een boek uit 1651, Dordrecht.

Het best geschreven was het verhaal van Joris van der Does, zoon van de beroemde humanist, stichter van de Leidse Universiteitsbibliotheek (Doesa-zaal!), Janus van der Does. Hij was van 1596-8 in Konstantinopel, waar hij de Griekse oudheden, maar vooral de Grieks-orthodoxe kerken en kloosters bezoekt. Maar hij beschrijft ook de moslims. Hieronder een klein citaat en afbeelding:

Toen ik te Constantinopel kwam was het vastentijd bij haar. De opzieners van de tempels gaan op hoge torens staan, roepende het volk met een luide stem vijfmaal daags vijfmaal daags tezamen en hangen fakkels of lichten aan de kerken. Den gehelen nacht brengt men dan door met kostelijke maaltijden te houden. Als de vastendagen uit zijn wordt het Paasfeest met grote gereedschap en bravaden gevierd. De jongelingen en mannen rechten verscheiden spelen aan tot tijd-kortinge. Wij zagen op dien tijd een monnik, die niet omgord gelijk de onze, maar geringd was. Daar is ook een muphti, die bij haar ’t zelve gezag heeft, dat den Paus bij de Christenen. De Bassaens [= pasja’s] [23] zijn de oversten van het rijk en staan alleen onder de Keizer. Zij houden voor vast dat een vrouw van een man niet kan aangezien worden zonder begeerte tot haar, en dienvolgende ook niet zonder zonde. Hierom werden zij zo scherp thuis bewaard, dat zij zelfs uit geen venster op straat mogen zien. En die de straat betreden houden zij voor hoeren, alhoewel zij zo bedekt gaan dat men haar aangezicht geenszins kan bekennen. Het zoude een Christen zijn leven kosten, zoo hij met een Turkse vrouw spraak hield, of ten minste zoude hij de dood met groot geld moeten afkopen.  

 Een tweede was  het verhaal van een zekere Adriaen de Vlaming uit Dordrecht die met zijn vrouw de bedevaart maakte naar Jeruzalem. Weinig spectaculair.
De 3e afdeling was een vertaald reisverslag van een gezant van de Portugese koning Emanuel IV. Er komt ook een reis in voor naar Perziè, Armeniè en andere exotische landen. Dat alles nar een bezoek aan Jeruzalem. Na terugkeer in Jeruzalem zien zij (na betaling van een aardige som geld):

Ze komen weer terug in Jeruzalem, waar ze horen dat er nog iemand in leven is, die al leefde ten tijde van Jezus, ze krijgen van de Soedaen een consent dat ze die man mogen gaan zien. Het koste wel 20 dukaten om die toestemming te krijgen. Veel ijzeren deuren werden open gemaakt. 

De man blijkt naakt te zijn, alleen bedekt door haar. Hij zegt niets, vraagt alleen af en toe 'of die man met dat kruis nog een keertje langskomt'.  Raar verhaal, zoals er hier zoveel in staan.
In hetzelfde boek als 4e de vertaling van de autobiografie van Nicolaas Clenard (= Cleynaerts, 1495-1542) die bekend was als schrijver van een handige methode om Grieks te leren, maar van de universiteit van Leuven naar Salamanca, naar Portugal, uiteindelijk naar Granada reisde, vooral om Hebreeuws en Arabisch te leren. Hij kocht in Granada een geleerde slaaf, gevangen gemaakt: die leerde hem arabisch. Hij reisde ook naar Fez, op zoeken naar handschriften, had problemen maar kon weer terug komen in Spanje, waar hij toch nog op (te) jonge leeftijd stierf. Hij had een boek over de islam willen schrijven, vooral om de (ex-)moslims in Spanje te gaan bekeren, maar wie weet toch vooral uit verlangen naar kennis.
Boeiende figuur en dat is dus allemaal voorlopig orienterend werk voor dat spannende CMR-project, waardoor je heel andere werken gaat lezen.

Het boek zelf heet volledig: (afkomstig uit de Rijssenburg-bibltioheek)

Verscheyde voyagien ofte reysen : gedaen door Joris van der Does na Constantinopelen, Adr. de Vlaming na Hierusalem, den factoor van den koning van Portugael door verscheyde landen, Nic. Clenard na Turckyen etc., als mede door ’t Koninckrijck van Siam, Moscovien ofte Rus-landt, IJs-landt ende Groen-landt / alle by een versamelt door een liefhebber der selver

Dordrecht 1651 voor Vinçent Caeymacx

Willibrorduskerk2: Strenger in de leer dan de paus.

Van 1981-1988 was ik docent bij de Staatsacademie voor Islamwetenschappen, eerst in Jakarta, later in Yogyakarta. Natuurlijk vielen er ook colleges in de maand Ramadan. Dat ging niet best, want studenten hebben dan weinig concentratie vanwege de vasten. Daarom werden die colleges in Yogyakarta dan naar de avonduren verschoven en ze waren ook wat luchtiger van aard. Ik heb daar meermalen een diaserie gegeven, christelijke kunst, tegelijk vergelijking van bijbelse figuren met hun broertjes en zusjes uit de Koran: van Adam tot Jezus en Maria.
Schokken, sensatie, meteen bij het begin onder de groep van zo'n 40 studenten die in ons grote huis naar blote Adams en Eva's zaten te kijken, van Middeleeuwse kerkdeuren tot Michelangelo, Adam, Noah-verhaal, David, uiteindelijk de Mensenzoon van de Sixtijnse kapel, body-builder, voorganger van Schwarzenegger.

Nu was er afgelopen donderdag een presentatie gepland van het boek Zonde van Stripfotograaf Ype Driessen, die bij foto's grappige teksten zet en dat als stripfoto's publiceert. Nou, dat mocht dus niet in de Willibrorduskerk, ook al was er al een contract van ruim een maand voor het afhuren van dat prachtige gebouw. Want dat kan daar niet tegen, waarschijnlijk, want er werd geen reden aangegeven.
Waar mijn Indonesische studenten wel rode koontjes van kregen (want dat is momenteel een vreselijk preuts land geworden), waar de vroegere katholieken en ook de huidige nog de Sixtijnse kapel een prachtige combinatie van de boodschap van Jezus en de Europese cultuur vinden, zit de Willibrorduskerk nu even vast in een 19e eeuwse schoonheid. Jammer! Het is allemaal prachtig die schilderingen en de beelden van de Willibrorduskerk. Het Kerklatijn en Gregoriaans is ook geweldig. Dat kan echt wel tegen moderne stripfotografie en kan er juist ook weer nieuwe kracht aan ontlenen. Ze moesten blij zijn dat juist deze ruimte voor zoiets werd uitgekozen!

Ontwijding of gemiste kans? De Willibrord-uitvaart affaire

Het Utrechtse Festival Springdance heet tegenwoordig Spring Festival en heeft dit jaar als bekendste voorstelling een 'Uitvaart',  performance of theater (in de stijl van Stefan Belderbos, maar nu als theatermaker een mij onbekende Dries Verhoeven), waarin tien avond lang een uitvaart wordt gehouden van zaken als 'de multiculturele samenleving', 'de verzorgingsstaat' en gisteren, dinsdag 20 Mei was het de privacy. Allerlei elementen waren uit de katholieke uitvaart geleend, priester met kazuifel, misdienaars, een koor dat met orgelbegeleiding heel aardig Duruflé, Bach en Händel zong. Er was ook een orde van dienst die daar veel op leek: met schuldbekentenis, lezing (uit dagboek Anne Frank over de initimiteit tussen haar en het dagboek, hoeft niemand iets van de weten), zelfs een soort communie.Wierook en wijwater werden ook goed gebruikt.
Er waren zo rond de 150 mensen in de prachtige Willibrordus met zijn drukke kleuren en hoge contouren (om te verhullen dat de kerk zo smal is).

Het publiek was gevraagd in stemmige begrafenisdracht te komen en velen hadden dit min of meer gedaan. Paule in een beetje grijs. De hele sfeer was er een van ingetogen, soms wat half-lacherige ernst. Maar de frequente gebruikers van de kerk, de Vereniging voor Latijnse Liturgie is boos. Zij vinden dat de kerk ontwijd is en ook aartsbisschop kardinaal Willem Eijk staat daar achter. Ontwijding, ontheiliging: afgelopen zondag mocht er al geen dienst meer gehouden worden.

Ik dacht stiekem: zou Eijk op deze manier van de dure kerk af willen? Die Latijnse liturgie kan de kerk echt niet alleen betalen en daarom is de kerk gewild als trouwlocatie, voor concerten en dus ook voor deze sociaal-politieke manifestatie met thema's die ook wel in wat geëngageerde kerkdiensten voorkomen.
Maar het is dus mis gelopen in de communicatie. Eijk en de Latijnsen hebben vooral het kwaad bij de ander, niet het goede gezien.
Ik dacht simpelweg: via dit theater, door stedelijke subsidie betaald, krijg je ruim 1500 mensen in dit gebouw die er anders niet zo gauw zullen komen en toch wel de pracht van het kerkgebouw willen ervaren. Zou die Willibrord niet tegen een grapje kunnen? Dat ook niet even tot een goed doel willen gebruiken? Helaas wordt ook de soepelheid ten grave gedragen. Dat kan toch de bedoeling niet zijn!

Leider van christelijke gemeente gruwelijk vermoord, of hoe een jubelverhaal een rampscenario werd

Over de dood van Stefanus en de dienst die ik mede voorbereid in de Janskerk  in Utrecht schreef ik al eerder op 25 april 2014.
Eind goed al goed? Of toch niet? In de verhalen over de profeten loopt het eigenlijk altijd slecht af. Vanaf Adam zijn het min of meer trieste figuren die altijd in conflict zijn: bij Adam loopt het mis bij zijn kinderen. Hij blijft zelf in een eeuwige depressie, angstig dat hij weer een fout zal maken als toen in het paradijs en dat het met de kinderen fout gaat, wat dus ook gebeurt.
Noach wordt uitgelachen, zelfs door zijn vrouw en zoon. Abraham heeft ruzies in de familie, Mozes is een dapper leider en ziener, maar heeft een blijvend conflict, eerst met farao, dan met zijn eigen volk. Tot en met Jezus gaat het verkeerd en dat lezen we dan ook terug in de vele conflicten die Mohammed had met zijn eigen volk: geen profeet geëerd in eigen land.
De Emmaüsgangers hadden het daarover, dat ze dachten dat Messias zijn een makkie was. Dat hij een door God gezonden redder zou zijn, maar dachten er niet aan hoe moeilijk die positie in de werkelijkheid zou zijn.
Maar goed dat we dat niet allemaal van te voren weten!

Dit is een islamitisch accent bij de profetenverhalen, maar bij nader inzien blijkt het ook helemaal Lukas te zijn. Hierbij dus nog eens die mooie print van Jyoti Sahi die Stefanus als een zaad-figuur ziet.

Nadatr ik bovenstaande geschreven had las ik een boeiende studie van Angelika Neuwirth, 'Two Views of History and Human Future' (in Journal of Quranic Studies, 2008, 1-20), waarin zij sura 55 vergelijkt met Psalm 136. De Psalm is een verheerlijking van God, met na iedere regel een refrein: eeuwig duurt zijn trouw. Daartussen steeds eerst een regel over de heerlijkheid van Gods schepping en dan een serie w gegaan: uittocht uit Egypte, allemaal mooi en goed gegaan: uittocht uit Egypte, bezit van het land.
Daarentegen is de visie op de geschiedenis in de Koran een en al kommer en kwel. Na de fantastische scgepping van de wereld, die vol zit met Gods tekenen, kwamen de profeten met een juiste levensregel. Maar iedere keer ging het mis, vanaf Adam. Noach werd uitgelachen, naar Mozes werd niet geluisterd, ze hebben zelf Jezus naar het kruis gebracht en Mohammed werd ook gemarginaliseerd.
Volgens Neuwirth is Sura 55 dus een soort liturgische (er wordt ook  een refrein gezongen (welke weldaden van jullie Heer loochenen jullie dan?) aanvulling of correctie op Psalm 136. Na de schepping wordt er in Sura 55 niet de geschiedenis verheerlijkt, maar is er uitbundig lof voor komend geluk in de paradijstuin.

Neuwirth heeft wel een eenzijdige keuze uit de bijbel genomen: als je Handelingen 6 en 7 neemt krijg je geen verheerlijkende priester-visie op de geschiedenis, maar eerder een profetische correctie op de vele fouten in de geschiedenis.