Frans en Els Daniels, de klaagmuur voorbij

Frans Daniels studeerde eind jaren 1960- theologie in Nijmegen. Hij was een van de eerste leken die een kandidaats theologie deden. Daarna nam hij de specialisatie missiologie. Daarvoor of erna heeft hij tropische landbouw gestudeerd in Deventer. Camps, die veelzijdige hoogleraar deed zowel missiegeschiedenis, dialoog tussen religies, maar ook ontwikkelingssamenwerking met een religieuze achtergrond. Na werk in Afrika kwam hij in het Nederlandse pastoraat terecht, uiteindelijk vooral 'gevangen' asielzoekers en andere gevangenen. Zijn vrouw Els werkte in de verpleging maar deed daarna ook een studie theologie en kwam in een zorginstelling als pastor. Na beider pensionering volgden zijn een Israel-reis, herfst 2015.

 Dit boek is uitgegeven bij Boekscout.nl, waar je een boek kunt uitgeven als je een minimum van een 20tal afnemers hebt. Dat is Frans en Els Daniels gelukt. In 166 bladzijden geven zij een keur aan impressies: zowel reflecties over hun eigen leven, toekomst vna kerk en religie in Nederland, naast impressies van hun reis. Boven op de tempelberg konden zij niet komen, vanwege onlusten die plaats vonden. Dikke pech dus, maar ze waren wel bij de klaagmuur enwaren erbij toen een bewaker stampei begon te maken omdat hij meende dat een van een groep Nederlandse Bners een foto had gemaakt.
In een week tijd kwamen allerlei kanten van het Joods-Palestijnse clonflict naar voren, moeilijke kanten van de Joden, de voelbaren en zichtbare onderdrukking van Palestijnen, maar ook fragmenten van het leven van Jezus.
Frans en Els hadden  hun katholieke achtergrond verruild voor (of moeten we hier zeggen: verrijkt met) een actief deelnamen aan de kleine Baptisten Gemeente Heemskerk (waarbij Frans ook nog zingt in een Byzantijns Kerkkoor!) en er komen machtige momenten waarop ze tot de conclusie komen dat Jezus inderdaad wilde dat de Tempel vervangen zou worden voor kleine huisgemeenten van zoekende mensen. Aan kritiek op hun oude katholieke kerk doen ze niet veel, want ze blijven onverbeterlijke optimisten die geloven in een Nieuwe Hemel, Nieuwe Aarde, waarin geen tempel meer is (zie Openbaring 1:22) maar God zelf het licht is. Een mooie ontmoeting met een oud studiegenoot!

Napraten

In 1968 las ik aan de Nijmeegse universiteit mijn eerste kleine stukje Arabisch. Het was een verhaal over een groep mannen die een reis maakte per boot van Baghdad naar Basra. Tegen de avond nam een jood zijn zak met wijn en nam er een dronk uit. Hij zei 'Prima spul. Ik heb het mijn vertrouwde slaaf bij de beste wijnwinkel van Baghdad laten halen. Altijd goede wijn.'. En tot zijn buurman: 'Hé moslim, wil jij ook wat hiervan?' De man zei: 'Nou, graag!' De Jood: 'Hoe kun jij als moslim mij vragen om wijn?' 'Wel, zei die moslim, wie zegt mij dat het wijn? Ik hoor het van een jood, die het heeft van zijn slaaf die het weer van een wijnverkoper heeft.'

Dit verhaaltje is een van de anecdotes die kritiek geven op de traditionele islamwetenschap. Bij de studie van de uitspraken van Mohammed, die niet in de Koran staan maar in de hadith, (de islamitische tegenhanger van de Joodse Talmoed) moeten er steeds twee zaken worden gescheiden. De inhoud van de uitspraak, matn, maar daarnaast de keten of isnad van overleveraars. Moslimgeleerden hechten nogal eens veel waarde aan die keten van getuigen en zo is er allerlei eigenbelang en onzin in de islamwetenschap gekomen. In de hele geschiedenis van de islam is er dus ook een tegenbeweging die de hadith wil zuiveren van allerlei onechte uitspraken. Veel van die uitspraken in de grote boeken spreken elkaar immers tegen en geleerden kunnen dus vaak kiezen. Zo gaat dat bij de grote religies: terug naar de bronnen betekent meestal dat je zelf uit de oude voorraad toch iets nieuws weet te halen.

Bolkestein doet in de Volkskrant van woensdag 26 augustus ook zoiets. Hij citeert David Suurland, gepromoveerd, dus met academisch gezag bekleed. Suurland citeert weer Ibn Taymiyyah, al-Ghazali en enquetes uit 'onderzoeken'.  En dan blijkt maar weer eens 'Jihadisme heeft alles met islam te maken'.  Islam betekent 'onderwerpen, je aan God toevertrouwen'. Ja, dat kan op allerlei manieren uitgelegd worden en  Bolkestein doet dat dus op zijn manier. Dat is de de islam volgens Bolkestein. Waarom doet Bolkestein dat? Geen idee? Om stemmen van de PVV terug te winnen? Om minder vluchtelingen toe te laten? Om zijn eigen god te behagen? Laat hij zich bekeren tot de waarheid, die complexer is dan wat in het brein van Bolkestein kan of mag binnendringen!

Nijmegen even weer in de ban van Ferdinand Hamer

Afgelopen vrijdag, 21 Augsutus 2015 werd de 175e geboortedag (1840) van Ferdinand Hamer herdacht. Een klein comitee van een familielid, enkele mensen die een tijd met de Scheutisten verbonden waren, hadden ruimtes gekregen in het Bisschop Hamerhuis, nu een oud gebouw temidden van de imposante nieuwe van Hogeschool Arnhem Nijmegen (HAN). De HAN zelf voelde affiniteit en stelde ruimte beschikbaar in een mooie grote aula en bood de receptie aan.
Studenten van HAN hadden hedendaagse werkstukken gemaakt: video-filmpjes over leven en idealen van de China-missionaris die in noordelijke (vooral Binnen-Mongolië) gebieden werkte van december 1865 tot zijn marteldood 23 Juli 1900 als gevolg van de Boxeropstand.

De studenten hadden serieuze afbeeldingen gemengd met nogal luchtige stripverhalen over het leven van de held van het gebouw. Voor de gelegenheid heeft de gemeente Nijmegen het standbeeld (al gereed in 1902) laten opknappen. Geen echte Hamer-hype, maar wel eerlijke belangstelling. De meeste toehoorders die op deze dag naar het Hamerhuis en de grote aule van HAN kwamen waren natuurlijk wel ouder.

Van 11.30 tot 13.00 was er een tentoonstelling van de geschiedenis van Scheut als missionarie organisatie (waarvoor het werk van Hamer het eerste buitenlandse project was), er was een biografische film, op groot scherm konden we het werk, vooral filmpjes van HAN-studenten over Hamer zien. Ruim 200 belangstellenden waren na de lunch in het groot Auditorium van HAN aanwezig. Harry Knipschild gaf een levendige lezing over idealen en blunders van dit eerste project van de Scheut-congregatie. Hamer overleefde, maar de andere drie priesters die met hem mee gingen overleefden de eerste drie jaar niet eens. Ze wilden geen chinees eten, geen gebruiken accepteren. De Chinese priester die hen zou moeten begeleiden en coachen werd als arrogant terzijde geschoven. Hamer werd in schade en schande wijs, deed in die laat-koloniale tijd het beste wat hij met zijn opleiding kon doen.
Ik zelf gaf een zijdelings verhaal: of uit die missie van toen nog lessen te leren zijn voor de tijd van nu. Ik heb er 10 opgeschreven, waarvan een enkele hier onder:
1. Was Hamer een martelaar? - Hij is het niet door het Vaticaan verklaard. Maar Chinezen houden hun voorouders in ere, en zo doen zij dat ook bij Hamer in hun moderne kerken. En zelfs in Nijmegen blijkt Hamer een belangrijk voorouder voor ons te zijn?
2. Waarom moest het zoexclusief? En dat in China? Ja, de drie grote stromingen van Boeddhisme, Taoisme en Confucianisme wordt rustig naast elkaar voor verschillende doeleinden gebruikt. Heel veel aspecten van het christendom hadden als een aparte vierde Chinese religie erbij kunnen komen! Niet het hele pakket van een religie hoeft onveranderd overgenomen te worden. De voor een volk en tijd relevante zaken kunnen geïmiteerd worden en laat de rest maar even rusten. Dat zou ook gekund hebben.
3. Hoe zit het met dat Christendom in Europa? Verdwijnt het?  Veel grote rijken, economische systemen en grootse culturen zijn gekomen en gegaan: de grote wereldreligies horen tot de langst overlevende en taaiste van de mensheid. Maar zij passen zich wel aan en komen soms onherkenbaar weer terug.
4. Hamer ging Christendom brengen in China, maar nu komen de Boeddha-beelden in alle tuinen en in veel huiskamers: waarom?  Dat is een beetje dus die 'omgkeerde missie' (waarvan ook een Indonesich-Chinese SVD-priester aanwezig was, die pastoor in Duivendracht is), maar het toont ook aan dat 'katholiek' iets betekent als universeel, wereldwijd. Momenteel zijn de Nederlanders, ook de katholieken onder hen, een beetje wereldwijd aan het shoppen. Daar komt ook wel iets goeds van.

Jona en Jezus

In de zomerperiode hebben we in de Janskerk dit jaar een cyclus met 'reisverhalen'. Er wordt wat afgereisd, ook in tijden toen er geen auto's of goedkope vluichten waren en geen vrije reisdagen nmet de trein. Abraham, Mozes, Elia zijn bekende lopers. Over verre afstanden. Jona is een van de bekdnste per schip. Hij moest preken in ninive, ging ver weg met de boot, werd door de walvis terrugbracht. Preek met succes in Ninivé. Maar dat was niet de bedoeling. Dat is het lastige slot het boek: dat Jona gaat zitten treuren omdat de stad niet verwoest wordt en zelfs zijn eigen hutje wordt weggevreten. Hij was een superfundamentalist, die alleen maar het slechte in andere mensen wil zien en niet blij kan zijn in het goede van andere mensen. Aldus predikante Marian Geurtsen. Daar kunnen de IS-mensen, maar ook een aantal van onze eigen geestelijke leiders nog wat van opsteken!

Dan hadden we één keer verhalen en woorden van Jezus, Lucas 9, 51-59. Ik schreef erover als inleiding:
"Reizen. Een beetje als last minute en al helemaal zonder reisverzekering: ‘laat de doden hun doden begraven’, zonder goede planning ‘de Mensenzoon heeft niets waar hij zijn hoofd op kan laten rusten’ en met goede kans op een terroristische aanslag: ‘wilt gij dat wij vuur van de hemel afroepen om hen te verdelgen?’ Wat betekent dat dus: Jezus als reisgenoot/reisleider?"
Dit zijn woorden van Jezus die als raadsels klinken. Dat vuur van de hemel afroepen geeft te denken aan de drones waarmee nu de lastpakken van Al-Qaida worden neergeschoten. Dat van de doden begraven lijkt op het verzoek van Elisa, die met Elia mee moet, maar hij mag zijn vader dan weer wel begraven. Eigenlijk kwamenwe er niet goed uit. Maar er zijn wel mooie liederen van Oosterhuis over:
De vossen hebben holen
de mensen weten heg noch steg
zijn altijd naar hun huis op weg ... 
Net als in dit lied kwamen we er niet helemaal uit. Maar dat hoeft gelukkig ook niet.

Tussen de tijd, Tussenruimte

Het oude tijdschrift Wereld en Zending is alweer bijna tien jaar (?) ter ziele. Het is nu vervangen door Tussenruimte, uitgegeven door de Nederlandse Zendingsraad (alleen, nadat eerdere mede-uitgever de Nederlandse Missieraad was opgeheven). Ik schreef een klein artikel de De Barmhartige volgens de Koran, in een nummer over Barmhartigheid.
Ik snapte toen niet goed wat Tussenruimte precies inhield en kon daar ook niet goed achter komen.
Aanvankelijk dacht ik dat het iets betekende als Tussentijd. De christelijke theologie ziet de tijd (meestal) als gericht op een einde, lineaire tijdsopvatting dus. Van Schepping, niet helemaal gelukt, beetje prutserig vanaf het begin Zondeval genoemd, naar een (voorlopige) Verlossing via Incarnatie of Kruisdood (alnaargelang je Oosters Orthodox of Westelijke christen bent), naar de Eindvoltooiing. Die Tussentijd zou dus nu zijn, duurt al wat langer dan de eerste christenen dachten, maar hoe lang, God mag het weten.

Toen kwam ik ineens onverwacht in een boek van Kokoh Prihatanto een voorwoord tegen van Paul Budi Kleden, SVD priester uit Indonesië, studeerde stevig en bestuurt ook een en ander (genoemd als komende generale overste, wereldwijd dus van de SVD societeit). Hij plaatst Zwischenraum in het betoog van Habermas. Wellicht is het een soort dragende ruimte, waarin onze microsferen zich bevinden. Frits de Lange besprak Kunneman over openingen naar iets religieus bij de humanisten en schreef:
De asymmetrische transcendentie van de gevestigde godsdienst moet daarom eerst worden gekanteld tot een ‘horizontale transcendentie’, een concept dat bij Kunneman staat voor de existentiële ervaring van een onherleidbare ‘tussenruimte’, waarin onze eigen eindigheid en kwetsbaarheid op een vreedzame manier begrensd wordt door die van anderen. 
In de Nieuwe  Katechismus (uit 1966, dus alweer bijna 50 jaar oud) staat aan het begin een aardig verhaal over de Vragende Mens. King Edwin van Northumberland toonde zich rond 630 nogal sceptisch over het christendom. Hij zei wel: je ziet hier in de winter wel eens een vogel het paleis binnenvliegen uit de kou endonker. Is even in warmte en licht, daarna weer weg. 'Wij weten niet wat er aan het mensenleven voorafgegaan is, niet wat erop volgt. Als de nieuwe leer ons daaromtrent enige zekerheid brengt, is zij waard dat wij haar volgen.' Nu zouden wij wellicht zeggen: wat er vooraf en naderhand is hoeven we niet te weten, als wij deze Tussenruimte maar zinvol en zo goed en mooi mogelijk kunnen of mogen leven, dan is het al goed genoeg om erover te praten.

Gülen in Turkije: teruglopende invloed?

Afgelopen donderdag was ik te gast bij de Turkije Tafel die maandelijks wordt gehouden in Societeit De Witte in Den Haag. Vanwege de zomer werd gebruikt gemaakt van de prachtige lokatie in Scheveningen. Het oude huis dat in 1827 werd gebouw voor Koningin Sophie, echtegenoot van Willem I en nu als het ware 'boven op' het Museum Beelden aan Zee staat. Een sjieke toplocatie. Gürkan Celik, die er secretaris van is wil het graag zo hebben, want het is de bedoeling dat Turkse en Haagse top bij elkaar komen.

Hierboven: links Gúrkan Celik, in gesprek met Prof. Sander de Groot (Leiden, Turkse geschiedenis)

Joost Lagendijk was uitgenodigd om over de Turkse parlementsverkiezingen te spreken. Hij gaf een analyse van de terugloop van de AKP, vanwege het succes van de Kurdische Partij HDP. In feite is HDP een Kurdische nationalistische partij, ook wel met stevige PKK aanhangers erin. Maar anderszijds zitten veel jonge hoogopgeleide liberale Turken elders in het land, vooral Istanbul en Ankara bij deze partij. In die dubbele achterban zag hij wel een gevaar voor de verdere ontwikkeling. AKP heeft een grote harde kern, maar een aantal vroegere kiezers zijn uitgeweken naar de MHP, vanwege het duidelijker nationalisme en afstand die MHP neemt van de Koerden. Anderszijds zijn juist ook Koerdische kiezers naar de HDP uitgeweken.
Voor de nabije toekomst zag Lagendijk alleen de MHP als een mogelijke coalitiegenoot voor de AKP en zouden de Koerden dus met de HDP groei nog niets gewonnen hebben. Integendeel, het nog maar trage initiatief van de AKP zou wel eens helemaal tot stilstand kunnen komen. MHP vervloekt ook een mogelijke toetreding tot Europa en dat zou in dat geval ook niet echt vooruitgaan.

Erg hard was Lagendijk over de buitenlandse politiek van Erdogan in de laatste jaren. Zij steunden Morsi en hebben de militaire coup van Sisi duidelijk veroordeeld, maar Qatar en de Saudi's hebben die juist gesteund en Turkije heeft hier geen effectieve medestanders in het Midden-Oosten kunnen vinden. In Syrië hebben zij niets ondernomen tegen IS uit angst daarmee de Koerden te gaan steunen die het vuile werk in de strijd tegen IS opknappen.Daarentegen steunen zij in de strijd tegen Asad juist Al-Nusra, in feite de Syrische tak van Al Qaida.
Veel onderwerpen kwamen ter sprake. Die kunnen we beter nalezen op de blog die Lagendijk regelmatig publiceert in Zaman, de Gülen gerelateerde krant die ook in een Nederlandse versie uitkomt.
Een bijzondere vraag ging juist ook over Gülen: bij de Gezi-park demonstraties en bij de aanklachten over corruptie tegen een zoon van Erdogan en ministers uit zijn kabinet in december 2013 waren Gúlen aanhangers prominent aanwezig. Maar nu horen we ineens bijna niets meer over hen. Lagendijk suggereerde dat de veronderstelde 10% van Turkse Gülen-sympathisanten te hoog is ingeschat. Bij de Presidentsverkiezingen van medio 2014 heeft die kritiek van Gülen ook niet een doorslaande factor kunnen zijn en nu zijn ze ook geen duidelijke factor bij het in vier blokken verdeeld electoraat van Turkije.

De Onderwerping van Michel Houellebecq

Michel Houellebecq, Onderworpen (Soumission), Amsterdam/Antwerpen, Arbeiderspers, 2015, 234 blz. € 19.95

De (over)bekende Franse romanschrijver, grillig, links-politiek, bekend van nogal expliciete sexuele passages in zijn werken, heeft een heel nieuw werk geschreven. Dit is een gedachten-experiment over het jaar 2022. Er zijn opnieuw Franse presidents-verkiezingen. Na een tweede periode Hollande (vanaf 2017), heeft nu in de eerste ronde Marine le Pen de meeste stemmen (meer dan 30%). Tweede is een Moslimbroeder die ongeveer 23% haalt. De socialisten (Hollande) en gaullisten (Sarkozy) doen in de tweede ronde dus niet mee, maar besluiten uit haat tegen Marine le Pen de moslimbroeder maar te steunen. Dat is Mohammed Ben Abbes, die droomt van een vernieuwd Europees élan: om echt het grote voorbeeld, het oud-Romeinse rijk van Augustus te vernieuwen moet Tunesië, Egypte, Turkije’s Westkust, Algerije, Syrië er ook nog bijkomen. Ben Abbes wordt dus president gekozen, zij het niet zonder tumult, aanslagen en bezettingen. De eerste verandering voor de hoofdpersoon van dit boek, een professor in 19^e eeuwse Franse literatuur aan de Sorbonne, is dat die universiteit een islamitische wordt, waarbij de docenten wel geacht worden ook moslim te worden.

De ik-figuur is een specialist in Joris-Karl Huysmans, een romanschrijver en atheïst die stevig gelovig katholiek werd rond 1900 en een belangrijke rol speelde in de bekering van Louis Massignon, de grote Franse islamkenner en ‘uitvinder’ van de gezamenlijke Abrahamitische wortels van Joden, Christendom en Islam. Hij wil aanvankelijk niets met dat ‘islamitische Sorbonne’ te maken hebben, maar dan komt er een gesprek met de nieuwe rector van dit ‘islamitische Sorbonne’. Dat is een tot de islam bekeerde Belg, die een uitvoerig gesprek heeft met onze ik-figuur. Over dit gesprek schreef Arnold Grunberg in de Volkskrant: ‘Het beste gedeelte van de roman, een dostojevskiaanse dialoog …  over een nieuwe God’, nadat het atheïsme en het humanisme als ‘oppervlakkig, hoogmoedig en arrogant’ zijn afgeserveerd. Tegenover de uitspraak van Voltaire dat God best wel nuttig is om de grote massa in toom te houden en ‘als Hij niet bestond zeker zou moeten worden uitgevonden’ komt dan de uitspraak van Bakoenin, dat ‘God als Hij wel bestond, moest worden afgeschaft.’  Maar de wezenlijke gedachtengang gaat toch stevig in de richting van een ingewikkelde biologische evolutie, zo complex, dat er wel een ontwerp achter moet zitten. Intelligent design dus, of eigenlijk een besef van geschapenheid, zoals ook beschreven als ‘besef van geschapenheid’ in dat mooie en prijswinnende boek van Wil van den Bercken, Geloven tegen beter weten in (Balans, 2014:48-52). Vergeleken met het laatste boek van de onlangs overleden Arabist Hans Jansen, Eindstrijd. De finale clash tussen het liberale Westen en een traditionele islam (2009) is dit boek van Houellebecq een nieuwe stap in het debat over de betekenis van Islam in de spirituele ontwikkeling van de hele wereld, ook van het zo vaak christelijk genoemde westen.