Syrië: Kruisridders, avonturiers, overmoedige en over-ambitieuze expats

Een van de perioden van problemen en glorie in de Surische geschiedenis is wel die van de kruistochten geweest (1096-1292) toen overbodige ridders hun glorie, heil en land gingen zoeken in de gebieden tussen Zuid-Oost Turkije en Jeruzalem. Velen strandden in Syrië, bouwden er paleizen en forten en deden stevig mee aan de lokale politiek.
Het mooiste wat wij zagen was het Krak des Chevaliers. Sober gebouwd tegen de kruisridders door een moslimvorst. Het werd door de Tempeliers groots uitgebouwd tot een vesting waar wel 2000 manschappen hutje bij mutje zaten. Maar het ois er nu wel heerlijk foto's nemen. Uiteindelijk was het te duur om te onderhouden, zelfs ook voor de moslims die het weer terugveroverden. Tussen 1300 en 1950 woonden er een vijftig gezinnen in het complex, dat nu de glorie is voor veel toeristische uitstapjes. Met hele bussen komt men aan.
Wij reden naar Krak des Chevaliers vanuit Palmyra. Dus anderhalf uur woestijn. Maar er is toch vaak wel iets te zien in de leegte. Schapen dus, met herders te paard en nogal wat honden die me weer snel lieten teruglopen naar de auto.


We vonden het zo bijzonder toen we ineens weer bij groen landbouwgebied aankwamen. Hierbij mag onze Hyundai toch ook even op de foto want deze automaat was een goede gezel op de reis.


En dan het kasteel zelf. Vanwege de lichte steen moet je de camera donkerder instellen anders zie je alleen licht.


De benedenburcht is gebouwd door de moslimvorst, de bovenburcht door de kruisridder Tanqred en voltooid door de tempeliers.


Mooiste punt was de ridderzaal met die prachtige lichtinval die ik nog een keer laat zien.

De verschillende bewoners hebben ook hun sporen nagelaten in de gebedsruimte: de islamitische mimbar of preekstoel én de nis met de gebedsrichting staat haaks op de absis van de kapel.

Syrië: Krimp

Syrië is beslist niet aan het krimpen wat bevolkingsgroei betreft. Overal klein grut, jonge mensen. Maar er zijn gebieden waar vroeger grote steden waren, Palmyra bijvoorbeeld, 250,000 in de ene en een half miljoen in de andere reisgids, zo rond 300 toen koningin Zenobia het voor korte tijd de kern maakte van een koninkrijk. Nu vindt je een prachtige puinhoop, kline stukjes opgebouwd. De tempel van Bel bijvoorbeeld, ongeveer de omvang en intimiteit van de Utrechtse Janskerk, maar nog kaler dan die veel te Calvinistische kerk. Toch wel van aparte schoonheid: pure natuursteen kan dat wel hebben, maar je kunt je de mensen daarin nauwelijks meer voorstellen.


Na jaren van groei spreken we in Nederland weer van krimp. Dorpjes of tenminste enkele straten in Groningse gehuchten worden afgebroken. Syrië heeft met 1200 verlaten dorpjes en steden de grootste voorraad aan archeologische vindplaatsen. Graven dus maar en puzzles in elkaar zetten. Maar na Palmyra vonden wij het voorlopig genoeg. Bosra heeft een fantastisch kapot theater zoals we er al velen hadden gezien. En dan de grote mall, de winkelstraat. Palmyra heeft er een van 1200 meter, maar de langste is in Apemea (Afimia?), wel een 1800 meter lang. Daar zijn we maar niet geweest al heeft het wel een eeuw geduurd om die pilaren weer in elkaar te zetten.


Eigenlijk vonden wij het mooiste de bizarre combinatie in de Rechte Straat van Damascus: tussen de huizen en weinige parkeerplaatsen in nog restanten van de romeinse zuilenrij die de winkelstraat markeerde in de tijd van Paulus.


De mooiste gebieden zijn toch die ten noorden van Aleppo, het gebied van de Dead Villages, waar je af en toe nog ruïnes van kerken of huizen ziet, maar verder geheel desolaat en verlaten: klimaatverandering, droogte dus, te hoge belasting, oorlog. Even niet interessant, behalve voor de archeologen. De mooiste plek die wij zagen is rondom de zuil van Simeon 'de pilaarheilige'. Zo mooi dat er drie plaatjes komen van de ruïnes.

Syrie: de Assads

Saddam Husein van Irak heeft een soortgelijke carrière gemaakt als Hafiz Assad, heerser over Syrië: militair, in 1971 via een staatsgreep van de Baath-partij aan de macht. Hafiz Assadf stierf op tijd, 2000 en begon niet zelf aan een oorlog tegen een ander land. Tegenstanders in eigen land heeft hij net zo hard onderdrukt als de partijgenoot uit Irak. In Hama, bolwerk van Soennieten, kregen de moslim broeders rond 1980 veel macht en aanzien bij het volk. Toen protesten tegen corrupte ambtenaren niet hielpen werden leiders van de Baathpartij vermoord. Assad stuurde de luchtmacht om de stad te bombarderen: zo'n 30.000 doden en een oude wijk helemaal plat, dus nu nog meer nieuwbouw grijze flats. Je merkt de massamoord niet: de stad is als de andere steden sinds die tijd tienmaal in inwoners gegroeid (gemiddeld kinderaantal per vrouw 3,5) en het ziet ar propvol uit. De zoon Bashar is nu tien jaar aan het bewind. Er was een derde broer, Basil die een snelle Mercedes in de mist op een snelweg kort na middernacht tegen een rotondepaal aanzette. Basil was heel populair, maar de wat saaie oogarts Bashar doet het nu kennelijk al tien jaar op een stevige manier.
Je komt Basil bijna niet meer op de portretten tegen, maar overal op straat, achter op auto's en vooral op regeringsgebouwen vooral de zoon en ook wel vaak de vader. Een selectie uit onze vangst in Syrië. Die hierboven staat is het mooist. Ze lijken wel gangsters, maar kennelijk is dit goed. Stond op eenvoudig gebouw zonder duidelijke kernmerken.


Deze twee stonden in Seydnaya op een straathoek en voor het gemeentehuis in dit zeer christelijke stadje met zijn prachtige nonnenklooster.

Dit is de vader voor de Al Assad bibliotheek in Damascus. Senior was ook vrijmetselaar en een mooie bibliotheek siert deze Aleviet dus. Overigens was die op vrijdag én zaterdag dicht dus hebben we het met de buitenkant moeten doen.
Er staan tientallen meer van deze plaatjes temidden van de800 foto's die we maakten. Alleen deze nog uit de soek al Hamidiya van Damascus:

Syrië: Hergebruik

Waarom naar Syrië? Het was voor ons een beetje het afwerken van een rijtje: we hadden in het Midden-Oosten al reizen gemaakt naar Marokko, Egypte, Israel, meermalen Turkije. Dan is SDyrië een mooie aanvulling. Op zich een land dat slechts zelden een eenheid was zoals het nu wil zijn (sinds 1944 pas!). Het was onderdeel van rijken van Hittieten (vooral Turkije), Egypte, Assyrië (Irak dus), Perzië, Hellenisme (Seleuciden), Romeinse Rijk, Byzantium, korte tijd centrum van de Islam (660-750) dan van Iraaks-Perzische en Turkse moslims. Meer onderdeel van andere machines dan een eigen centrale beweger.
Voornaamste uitvinding is die van het schrijven via klinkers en medeklinkers, letters en dus geen woorden of lettergrepen in het Ugaritisch schrift, ca 1100 voor Chr. Het is een land van minderheden: de president is een Aleviet, een specifieke stroming die dicht tegen Sji'itische islam aan zit, maar niet in de Iraanse vorm. Er zijn soennitische en sji'itische moslims en 5-10% christenen in allerlei (teveel)etnisch-nationalistische kerken verdeeld. De regering is dus seculier, maar houdt wel stevig rekening met religieuze gevoelens. Over de grootste uitbarsting van onderdrukking bij het verhaal over de Assads (tragedie van Hama waar zo'n 30,000 doden vielen).




De grote Umajjaden-moskee was een tempel van de Fenicische godheid Haddad, dan Jupiter, en onder de Byzantijnen aan Johannes de Doper toegewijd. Zijn hoofd zou daar begraven liggen. Het ligt er nog, maar nu is de kerk omgebouwd tot moskee, al zijn de drie beuken van de oude basiliek wel gebleven. Ze zijn, anders dan bij de 'gewone basiliek' wel alle drie even breed en de kerk wordt in de breedte gebruikt, zoals nu ook bij de Dominicuskerk in Amsterdam gebeurt.


Er staan zeven minaretten om de moskee. De oproep tot het gebed gebeurt door een koortje van een voorzanger met zes die zijn eerste oproep door krachtige luidsprekers herhalen. Eenstemmig, goed gelijk, al krijg je vanwege de afstand toch enig tijdverschil.
De zuidooster minaret is de Jezusminaret waar de terugkeer van Jezus wordt verwacht.


De binnenplaats van de moskee is bijna net zo groot als het immense gebouw. Er zijn allerlei mozaïeken van een idyllische omgeving aangebracht: mooie praken met imposante paleizen, deels in goud. Mooie waterstromen, maar geen mensen of dieren, dus toch een beetje levenloos.
In een zijkamer van die binnenplaats was een kleine serie zijkapellen gewijd aan een graf voor het hoofd van Hussayn. Toen die kleinzoon van Mohammed en zoon van Ali, de concurrent van de Damascus kalief Mu'awiyya in 656, zelf ook gedood was (in Irak in 680) werd zijn hoofd naar Damascus gebracht en daar tentoongesteld. Sji'ieten komen hem in dit sunnitisch bolwerk nu wel vereren en er vallen daar nogal wat tranen bij, er word gezongen, mensen slaan zich op de borst: super-emotioneel gebeuren aldaar. Het is werkelijk aangrijpend om in enkele seconden een hele groep te zien veranderen van gewone toeristen in diep treurende mensen. Maar dit kan kennelijk allemaal bij elkaar gebeuren daar. Je moet er niet aan denken dat de Sji'ieten de Soennieten weer als de moordenaars van Ali en Husayn gaan aanklegen.

Syrische achtergronden

Van 26 november-5 december 2010 gingen Paule en ik voor 10 volgepropte dagen naar Syrië. Eerst wat Damascus, dan met een kleine Hyundai auto naar Palmyra, Aleppo, Hama en uiteindelijke weer drie dagen in de miljoenenstad (7 miljoen? Tien keer zoveel als in 1970!) Damascus.
Enkele flitsen van de wijze waarop wij hebben stand gehouden in dit geweld van veranderingen. Damascus en Aleppo zijn al stad sinds ruim 100 v Chr. dus ruim 3000 jaar steeds bewoond, aangebouwd en gerenoveerd. Dat blijkt het duidelijkst uit de Omajjadenmoskee: een tempel voor Haddad, voor Jupiter, Zeus, Jezus en Maria en dan nu een basiliekmoskee. Hierboven staat Paule netjes ingepakt in die sacrale ruimte, waar niet alleen de toeristen maar ook de Syrische vrouwen en meisjes die in broek rondlopen, zo'n jas aanmoeten. Maar een uur later zit zij dan in de christelijke week in een restaurant in Franse stijl aan de Rechte Straat (Sjara' Mustaqim, ja die van Paulus) weer zo.


Dag 3 gingen wij per auto de woestijn in, richting Baghdad, maar zover kwamen we niet. Het vleef bij de gigantische romeins-hellenistische ruines van Palmyra. Onderweg wel even Baghdad Café aangedaan.

Dag 4 gingen we alweer verder naar Aleppo, maar wel eerst naar het grote Kruisridderslot Krak des Chevaliers, waar Paule ineens in wonderbaarlijk licht kwam te staan in de ridderzaal. Het weer was overigens steeds perfect: 20-26 graden overdag, maar in de avond en nacht nogal fris. Altijd zonnig. Dat licht viel dus over Paule:


Dag 5 was wandelen in Aleppo (wat hebben we gelopen die dagen, vooral in de oude steden, daar meer nog dan in de ruines). Ook daar een christelijke wijk (waar wij dank zij Allied Tours en de Nederlandse organisatie NRV-Holiday een werkelijk prachtig hotel hadden, een grote kamer in een oud paleis) en een islamitische, maar overal veel oude restanten. De Ishtar-friezen in de citadel konden we niet zien, omdat op dinsdag de musea dicht zijn, maar er was genoeg verder. Hier Karel dan eens alleen, nadat eerst Paule met Karel nog even de modeshow van de Umajjadenmoskee aldaar deed (origineel gebouwd, weer in basiliekstijl). Die vrolijk wit-met-rode balletjes bleek later te koop te zijn voor 3 Euro! Goedkoop en vrolijk naar Gods huis.



Dag 6 gingen we eerst naar de oude zuil van Simeon en het gigantische basiliekviertal dat er omheen is gebouwd. Dan naar Maraat Nu'man waar we gezllig aan de rand van een drukke straat een kebab hebben gegeten en daarna het mosaïek-museum in. Verblinderd. Maar Paule staat er dan temidden van meiden van een middelbare school van Idleb die ook gekomen waren.


Ja, de plaatjes zijn even omgedraaid. Doet er niet toe verder.
Na een nacht in een mooi hotel in Hama, Bait al Mashriq or Orient House, ook in die oude stijl, maar waarschijnlijk nagebouwd werd het dus alweer dag 7: vooral naar twee christelijke dorpen, Maalula (bedevaart voor Tekla en de gespeten rots) en Seydnaya, waar in een nonnenklooster een zeer vage icoon wordt vereerd door christenen en moslims, vooral door vrouwen die kinderen willen krijgen. En kinderen hebben wij genoeg gezien.
Boven het Tekla-klooster is een kloof van bijna een kilometer, om de maagd te beschermen tegen een brute Romeinse soldaat die haar geloof en maagdelijkheid wilde afnemen. Nu een prachtige wandeling op 170o meter hoogte, wel een beetje nat.

Karel speelt hier dus even voor die Romeinse soldaat!
Dag 8 was weer voor Damascus, niet alleen de oude zaken, maar er was ook wel eens tijd voor een mooi terrasje in de diplomatenwijk. Toch hier weer een foot van een museum, het 18e eeuwse paleis van de Pasja die gouverneur voor de Turkse Ottomanen was in Damascus. Let niet op ons maar op de randen van de spiegel en de wanden, allemaal ingelegd in kwaliteit die lijkt op de Taj Mahal.

Tenslotte: dag 9 gingen wij eerst naar het graf van Ibn Arabi, daarna nog naar dat van Saydah Zainab, kleindochter van Mohammed en dus (half)zus van Hassan en Hussayn. Net als het graf van Hussayn's dochter Ruqaya (in de oude stad) was dit een nieuw gebouw, na 1990. Immens van omvang, allemaal schitterend zilver, goud en edelstenen en marmer in de meest flitse kleuren. En Paule valt daarin nauwelijks meer op!

Dag 10 gingen we 's-morgens nog de universiteit bekijken en een 16e eeuwse moskee, gebouwd door de beroemde Sinan, nu als legermuseum gebruikt, maar in herbouw. Zo gaat dat daar: steeds maar weer herbouwen. Rest van dit verhaal moet nog volgen na deze schaamteloze serie foto's van onszelf.

HET PROTESTANTISME IS TOCH OOK EEN NA-CHRISTELIJKE STROMING?

De synode en een brede achterban van de Protestantse Kerk van Nederland, PKN, heeft zich de laatste tijd behoorlijk druk gemaakt over een beleidstuk over de Islam. Daarin benadrukt auteur en VU Hoogleraar Bernard Reitsma dat het christendom Joodse wortels heeft en een blijvende verbondenheid met Israël. Over de Islam wordt daarin gezegd dat het een na-christelijke religie is, die notabene enkele elementen van het christelijk geloof afwijst. Voorbeelden zijn dan de verbinding van volledig God en mens in Jezus en het geloof in de Drieëenheid van één godheid in Vader, Zoon Jezus Christus en de Heilige Geest.
Nu weet de ontwikkelde christen ook wel dat die formuleringen van Jezus als God én mens na-christelijk zijn. Drie eeuwen na Jezus zijn ze te midden van heftige discussies en onder keizerlijk gezag op het concilie van Nicea in 325 geformuleerd en nooit helemaal geaccepteerd. De oosterse christenen van Irak, Turkije, Syrië en Perzië, toen nog een grote en sterke groep, wilden deze heerschappij van de Oost-Romeinse keizer en zijn bisschoppen niet erkennen.
Toen rond 600 in het Arabisch-Syrische gebied de islam als een nieuwe religieuze stroming ontstond, zocht deze nauw aansluiting bij het joods-christelijk monotheïsme. Zoals te verwachten is, kwamen alle elementen van de grote joods-christelijke traditie hierin weer naar voren. Religies beginnen nooit van niks, maar hernemen het bestaande. Van Adam tot Noah, Mozes en, ja ook, de Jezusverhalen, we vinden het allemaal in de Koran terug. Inderdaad niet volgens de keizerlijk-romeinse formulering. Een vertegenwoordiger daarvan, Johannes van Damascus, vond rond 730 dan ook dat de Islam een christelijke sekte was, zoals Reitsma eerlijk erkent.
16 eeuwen na Jezus ontstond het Protestantisme als een reactie op allerlei toestanden in de vanuit het Vaticaan geleide Rooms-Katholieke stroming. Tegenover een verering van allerlei heiligen als bijna-goddelijke figuren, stelden Luther en Calvijn weer Jezus centraal als voornaamste openbaring van de ene godheid. Zij hebben ook de heiligenbeelden in de rooms-katholieke kerken kapot gegooid, vanwege daarmee verbonden magie en bijgeloof. Kortom, het christendom werd opnieuw en aan de tijd aangepast uitgevonden.
In die tijd was het jodendom nog helemaal fout: Joden waren de doders van Jezus, die ook zijn boodschap heftig hadden verworpen. Die eerlijke erkenning voor de joodse wortels en de blijvende verbondenheid met Israël heeft het Europese protestantisme pas erkend na de Holocaust van 1940-45. Het christendom wordt toch steeds weer opnieuw geformuleerd en uitgevonden? Die waardering voor de joodse wortels heeft veel nieuwe nuchterheid aan moderne christenen gebracht. Ook wel teleurstelling, omdat de joden onderling ook weer zo verschillend blijken te zijn en maar zeer ten dele waardering voor die nieuwe geloofsgenoten kunnen opbrengen.
Nu is het tijd voor de PKN en andere christenen om de moslims te erkennen als fellow-travellers in dat voortdurende proces van herformulering van het christendom. Het zal wel even wennen zijn en net als bij het jodendom zal er naast enthousiasme ook wel tegenwerking en teleurstelling over resultaten zijn. Jezus heeft het christendom niet uitgevonden. Wij zijn allemaal na-christelijke mensen die nieuwe rituelen, liederen, teksten en grafschriften uitvinden, na en naast het lezen van onze basisteksten. De roeping van deze tijd is niet om vast te houden aan een starre protestantse of christelijke identiteit, maar te erkennen, dat die verandert en dat ook wat moslimgeluid daarin verfrissend kan zijn. Dat zou een mooi reformatie zijn!

Contesting Religious Identities: Moet je ook een religieus rijbewijs hebben?

Het Departement Religiestudies/Theologie in Utrecht hield 13-15 oktober een conferentie onder de wat zwaar aangezette titel: Contesting Religious Identities, over de vraag dus hoe mensen hun vorm van religie zelf definiëren, vaststellen of laten zien. Ook wel hoe anderen iemand op een bepaalde vorm vastpinnen.
Boeiend was Engelse Anna Strhan (van Slowaakse afkomst, vandaar die naam), die een verhaal meebracht over een conservatieve Anglikaanse kerk, beetje sekte-achtig, die erop hamert dat de gelovigen in een vijandige geseculariseerde wereld wonen, dat ze zich niet aan moeten passen en bij elkaar moeten blijven. Succes verzekerd binnen die kring: er staan 80 mensen op de payroll en de kerk zit op zondag driemaal vol!



De Turks-Franse Nilüfer Göle (identiteitskenmerk een grote bos rood haar)had een typisch Frans-anthropologisch verhaal over de symboliek van ruimte en plaats: hoe Palestijnen tijdens een demonstratie in Milaan gingen bidden op het plein voor de Duomo (en zoiets is ook bij het Colosseum gebeurd!). Religion and territory: die verhouding verandert snel. Gebieden zijn niet meer zuiver van één club, maar moeten hun terrein met anderen delen, vooral door de wereldwijde migratie. Minderheden willen dezelfde rechten als meerderheden en doen dat onder meer door demonstratief terrein voor zich op te eisen.
Zowel Islam (Darul Islam/Darul Harb) als katholiek christendom (aparte bisschop in partis infidelium terwijl voor de reguliere gebieden andere regels golden dan voor missielanden) kenden hun territoriale dromen, die nu snel uiteenspatten.
Andere voorbeelden waren: de Berlijnse moslim Yunus M., 17 jaar oud, die op zijn school gebedsruimte eiste. En Mansur Escudero, de Spaanse bekerling die op 6 december 2008 een gebed leidden in de Mesquita van Cordoba. Wie volgt?




Der Utrechtse promovende Annemeik Schlatmann had een zeer helder verhaal over westerse sji'itische moslims die een imam in Irak of Iran zoeken en vaak via Internet kunnen vinden.
Absolute op op No 1 is de redelijk traditionele Ali al-Sistani in Irak. No 2 de bijna-feministische Yusuf Saane'i uit Qom. No 3 is de onlangs overleden Md Husayn Fadlallah uit Beyrut. Het blijkt heel belangrijk te zijn om je echt tot een leraar te wenden en die ook te volgen. Alleen dan blijf je sji'iet. Zij heeft 37 interviews gedaan en 30 van de 37 volgen Sistani. Kijk daarvoor dus op www.najaf.org.
Maar de boeiendste voordracht kwam van de eigen Utrechtse Martha Frederiks die een presentatie gaf over de Islamitische variant van de Barbie-pop, Fulla, die nooit helemaal bloot kan (ondergoed zit er in stevig formaat meteen opgeplat), die kan bidden, mooie hoofddoeken draagt, afijn voor alles staat waar een door ulama gedroomde islamitische identiteit voor staat. Prachtige creatie en een boeiend thema. We moeten er dadelijk bij onze reis in Syrië dus ook maar eentje meebrengen voor onze eigen kleindochter Sophie. Martha Frederiks had in Utrechtse speelgoedzaken rondgekeken en er alleen een in het grote winkelcentrum Overvecht een gevonden.
Net als Barbie gaat Fulla niet trouwen. Ze heeft wel werk: onderwijzeres, verpleegster.



Er was nog veel meer: Tina Pippin (Biblical Studies, Agnes Scotte Colle in Atlanta) had een verbijsterend verhaal over allerlei moderne opvattingen over het einde der tijden. Er schijnt een boeiende film 2012 te zijn. Toch een opzoeken.

Dan had Nienke Pruiksma, bijna klaar in Utrecht met haar dissertatie over de CCC, Celestial Church of Church een levendig verhaal over de rol en positie van vrouwen in kolossale witte jurken in die Nigeriaanse kerk, die ook in Nederland een kleine gemeenschap heeft, met allerlei reinigingsrituelen en vooral veel zang. Ook al weer stevige controle van de mannelijke leiders.
Het deed je bijna verzuchten dat je maar beter dubbele religieuze paspoorten kunt hebben en niet te close contact met je leiders, want stevige identiteit is wel een beetje verstikkend, zo bleek me uit vele voorbeelden. Je zou er je religieus enthousiasme niet makkelijk van kunnen oppotsen.
De lezingen gingen wel allemaal over etiketten/paspoorten die door anderen aan groepen worden gegeven. Het ging dus over groepsidentiteiten, niet zozeer over een persoonlijk paspoort, een individuele identiteit die uit een aantal componenten kan bestaan. Veel groepssamenhang en het er bij horen dus. Weinig over individualiteit en daar leven wij juist zoveel door in het gewone leven. Ook als je niet aan de eisen van dit of dat voldoet kun je toch in de reliwereld een leuke combinatie bijeen scharrelen. Of hebben ze daar ook wel een shopper-rijbewijs voor? Of zou je dat helemaal eigen mogen houden?

In mijn Indonesië-tijd kreeg ik nogal eens een vraag of ik christelijk was. Als je dan zei: katholiek, dan was de reactie vaak: "dan geloof je dus in God als Drieëenheid en in Jezus als Zoon Gods?" Ik zei dan dat dit nu toevallig twee definities waren, waar ik me niet in kon vinden. Dan was mijn gesprekspartner meteen al in verwarring.
Identiteit is dus prachtig, maar vaak vooral als versimpelende vereenvoudiging. De werkelijkheid is meer als Mt 13:52, de huismeester die uit zijn voorraad oud en nieuw te voorschijn haalt. Maar de ene keer dit de andere keer dat. Godsdienstvrijheid dus als een vrijheid voor het individu liever liever dan voor groepen met stevig omschreven identiteiten.