maandag 10 februari 2014

Kairouan

In de reisboeken staat het wat sensationeel aangegeven: de vierde heilige stad van de Islam na Mekka, Medina, Jeruzalem zou Kairouan niet alleen de meest islamitische stad van Tunesië zijn maar ook de no 4 van de Islam. Bedevaarten er naar toe zijn goedkoper dan Mekka en net zo goed. Dat wordt ook van het Javaanse Demak gezegd, ooit ook van het nabijgelegen Kudus en wellicht van nog wel meer steden. Kairouan is in ieder geval niet zo verpest als Mekka of Medina waar dierbare oude monumenten worden gesloopt. Wij kwamen in de oude Kasba terecht, geweldig omgetoverd in een luxe hotel-met-sfeer. Nog nooit hebben we van KRAS reizen zo'n mooie serie hotels gehad (ooit ook wel, December 2010 in Aleppo, maar toen eenmalig). Kijk maar.


Ja, dat zier er prachtig uit. Hoe we de vroegere toestand moesten voorstellen is me nog niet echt duidelijk. Moeten we hier denken aan die Spaans-Portugese gewoonte van de super-katholieke koningen die in een klooster-paleis woonden? Er zijn in de oude medina zawiya dat zijn dus tehuizen voor aanhangers van de tariqa of mystieke broederschappen (waar net zoveel zusters bij zijn, want ze doen niet aan celibaat en zijn getrouwd). Die zawiya zijn strikt religieus, Koranscholen en ook leefgemeenschappen. Daarnaast zijn er ribat, kloosterkazernes, ook huizen van de mystieke broederschappen, maar tevens strijders voor de Islam. Zij hebben het de Fransen behoorlijk lastig kunnen maken, maar hebben niet geleid tot de onafhankelijkheid. Daarvoor waren ze te wild, te korte-termijn-denkend in hun acties. Pas de westers opgeleide en seculiere nationalisten als Bourguiba (Ghandi in India, Soekarno in Indonesië) hebben de onafhankelijk gebracht.
Maar nu zaten wij daar wel mooi!

Van de heiligheid van de stad hebben we weinig gemerkt: de ribat en ook de kasba is hotel geworden, de zawiyah geeft nog islamitisch onderwijs. Zo goed vroeger dat in Fez in Marokko de grote moskee-school (of 'universiteit') ook Kairouwani heet. Maar dat is nu in Kairouan niet meer goed te zien. Bij zijn liberale interpretaties van de Islam (geen mogelijkheid meer tot polygamie, makkelijk dispensatie van Ramadan-vasten als je werk en dus de ekonomie er door lijdt) steunde Bourguiba op de adviezen van de deskundigen van de Zitouna van Tunis, niet van de deskundigen van Kairouan.
Ook hier mag je de grote moskee niet binnen. Je mag wel binnenkijken en over de binnenplaats lopen: een omvang als van Chartres, mooi oud materiaal ook hergebruikt, van verpletterende eenvoud en schoonheid, ook hier weer.




"Die mij droeg op adelaarsvleugels..."

Ik heb het altijd moeilijk gevonden om een religieuze dimensie te ontdekken bij afbeeldingen van Griekse en Romeinse goden. Vader Zeus/Jupiter ziet er meer uit als een mafiabaas met veel liefjes, dan als een goedertieren vader. Zeker als hij zich vermomt tot een krachtige, zeer mannelijke stier en zo Europa van Libanon naar Kreta ontvoert. Alleen bij het Pergamon-altaar waar de krachten van de chaos worden getemd en enige orde wordt geschapen kunnen we hem nog wel zien als vredesvorst.

Maar een mooie afbeelding zagen we in Dougga, waar we naar toe gingen door een heel groen dal, vroeger de 'graanschuur voor Italië'. Daar wordt de vergoddelijking van keizer Antoninus Pius uitgebebeeld in het middelste van de drie tempels op het forum: tussen die voor Juno en Minerva staat daar de tempel van Jupiter. In het Fries de afbeelding dat de keizer wordt opgeheven door een adelaar, naar Deuteronomium 32:11 zoals een arend over zijn jongen waakt en voortdurend erboven blijft zweven, zijn vleugels uitspreidt en zijn jongen daarop draagt. In een andere versie van Huub Oosterhuis zingen we dat ook wel, nu ook voor Antoninus Pius!

Je moet de foto wel goed bekijken, eventueel even erop klikken zodat hij nog vergroot wordt, want de adelaar is goed te herkennen maar van Antoninus Pius is weinig overgebleven. Dat is het dus toch wel meestal bij die oude ruïnes, je moet er een verhaal en wat fantasie bij hebben om het echt mooi te vinden.

Meest curieuze beeld in Dougga is wel de goed bewaarde openbare toiletten, hier 'gebruikt' door een deel van ons gezelschap.

Je moet even goed kijken, maar dit zijn twee opnamen van dezelfde halve cirkel met gemakkelijke gaten!

zondag 9 februari 2014

Waar Augustinus tegen was...

Tijdens onze Tunesiëreis, 1-8 Februari 2014 kwamen we maar weinig grootse persoonlijkheden tegen: beetje Hannibal, Ibn Khaldoun, Bourguibe overal, dat was het wel. We hadden ons wat ingelezen op Augustinus, maar zijn geboorteplaats is Thagaste, nu in Algerije,net als het Hippo waar hij 40 jaar bisschop was. In Carthago is hij wel opgevoed en hij kwam later ook wel in de hoofdstad. Hij preekte in mooi Latijn tegen de verkeerde dingen die de aandacht trokken en geëerd werden in het theater. Al helemaal tegen wat er aan gruwelijks in het amfitheater gebeurde en de badhuizen waren ook niet nodig: in zijn regel staat zelfs dat het niet goed is om je kleren te vaak te wassen, dat geeft allemaal maar lichamelijk genot en van dat lichaam moeten we ons juist losmaken. 'We' dat is dan het geestelijke. Overigens: in het mooie boek van Frits van der Meer staat ook wel veelsympathieks van deze grote denker. Uit Carthago alleen een beeld van de resten van het amfitheater. Er is veel meer, vooral een grote dure doplomatenwijk, maar daartussen nog heel wat niet hergebruikte stenen.
Van Carthago gingen we naar het Volendam van Tunesië: allemaal witte huizen met hardblauwe dueren en ramen in Sidi Bou Said, genoemd naar een heilige uit de 13e eeuw. Moskeeën mag je niet binnen als ongelovige niet-moslim in dit land en ik heb me maar niet islamitischer voorgedaan dan nodig is. Het graf van Saidi Abou Said is kort na het begin van de Jasmijnrevolutie door salafisten in brand gestoken maar het was nu al weer helemaal hersteld. 'Dwazen, herrieschoppers en ruziemakers' zei een man tegen mij. Ik kon er rustig de Fatihah bidden, met moeder en dochter die er ook kwamen bidden.

We overnachtten daarna in Gammarth, buurgemeente van Raoued Beach, twee moderne resorten. In Raoued bleek toen een huis omsingeld te zijn door de politie: 6 salafisten en een politie-agent stierven daar in het vuurgevecht. Onder hen was de vermoedelijke moordenaar van de oppositieleider Chokri Belaid (6 febr. 2013). Vrijdag 6 febr. zouden we de herdenking van die moord meemaken in Sfax. Hij wordt geëerd als 'martyr de la liberté', met Mohamed Brahmi die enkele maanden later werd vermoord. Het zou het einde worden van de invloed van de islamistische partij Ennahda.

Tunis: Arabisch, Frans en een beetje islamitisch

De oudste hoofdstad van Tunesië was Carthago, gelegen aan de noordkant van de baai van Tunis. In het begin van de Arabische periode werd het Kairouan, de stad op de karavaanroute naar de Sahara. Sinds het einde van de lokale moslimdynastie der Aghlabieden, rond 900 werd het Tunis.
Dra Gerda Versteegden vertelde ooit dat ze rond 1970 als afgestudeerde Franse taal- en letterkunde met een Tunesische filmmaker trouwde en naar Tunis ging: een mediterraan land met een Franse cultuur en taal. Pas een jaar of vijftijn later merkte dat ze eigenlijk in een Arabisch land terecht gekomen was. Pas na 1990 besefte ze goed dat ze ook in een islamitisch land woonde. Nu niet meer dus, want na 2000 kwam ze naar Nederland terug en haar man ook.
Onze eerste kennismaking met de stad Tunis tijdens onze rondreis van 1-8 Februari, was met het Franse deel. Het meest zichtbare daarvan is het rechte strakke rooster van boulevards, met een grote kathedraal als belangrijkste bouwwerk. Onze Rough Guide to Tunisia heeft er geen goed woord voor over. Vanuit puriteins ookpunt, waar alles authentiek en lokaal moet zijn, schrijft over a monstrous, bizarre mixture of Romanesque, Byzantine and Oriental styles. (83) Wij zagen een soort Sacré Coeur overgeplaatst uit Montmartre, nu in een grote koloniale Franse hoofdstad. In de namiddag is er een Franse mis, wij kwamen bij de Italiaanse mis. In het begin leek het er op dat een priester voor een lege kerk de Mis opdroeg. Later bleek er een groep van een man of tien achter het altaar te staan. De leegloop van Tunis kon niet beter gesymboliseerd worden.
Wij liepen de grote Boulevard Bourguiba op en naar en gingen toen naar het Arabische deel, de medina. We mochten een klein deel van de grote Zitouna-moskee zien, de open binnenplaats, na koop van een kaartje. Er was een kleine selectie aan gratis boekjes, ook een enkele in het Nederlands. Ik nam een boekje Bekeringsverhalen mee.

De Rouhg Guide is helemaal lyrisch over die wirwar van kleine straatjes, waardoor je de gebouwen nauwelijks kunt zien. Maar als je zomaar een grote winkel binnengaat, omhoog, nog eens omhoog (natuurlijk geleid door iemand die je meelokt) dan blijkt de wereld boven de huizen heel aardig te zijn. Zo kwamen wij op een dakterras waar niet alleen het uitzicht prachtig was op die wirwar daar beneden, maar dat ook met prachtig tegelwerk was versierd. Het Spaanse fort, de Frans kathedraal, maar ook de binnenplaatsen van de Koranscholen, je kunt daar rustig uitkijken over al die varieteit die er te zien is.

'Kijken, kijken niet kopen' is zo ongeveer het eerste Nederlanders dat de Tunesische handelaren hier overal citeren. Veel plaatjes dus bij het verhaal van onze reis, al laat ik het hier vooral bij het terras zelf, en Paule natuurlijk.

Op de Avenue Bourguiba staat het beeld van de grote Ibn Khaldoun, filosoof, historiscus en socioloog, nu nog temidden van het prikkeldraad dat tijdens de Jasmijnrevolutie, in December 2010, door de politie werd aangebracht om de demonstraties tegen te houden. Nu is het hier nog als teken van hoop, herinnering aan de ondergang van een oud regiem (met als hoofdschuldige niet Ben Ali zelf, maar zijn vrouw 'de heks van Carthago', notabene een Trabelsi, net zoals die voetballer, de enige bekende Tunesiër in Nederland).

We gingen ook naar het grote Bardo museum, vroeger het paleis van de Bey, de lokale heerser onder de Ottomanen en later onder de Fransen. Zijn paleis is nu half parlement,hald museum. Er was vooral veel mozaïek uit de Romeinse tijd. Heel weinig christelijk: die periode duurde maar van 350-650, waarbio rond 410 de Vandalen ook nog eens alles kort en klein sloegen en de periode daarna onzeker en onrustig was. Nog wel een enkele mooi doopvont. Topkwaliteit als alles in dit museum.


Hannibal in Port el-Kantaoui

Van 1-8 Februari 2014 waren Paule en ik met een groep van 27 reizigers in Tunesië. De reis was door TUI georganiseerd, een koepel-organisatie. Wij hadden via KRAS geboekt. Mooi hotels, goede chauffeur, uitstekende reisleidsters, Anissa, met een Tunesische vader, Nederlandse moeder tweetalig opgevoed. Goede bus, meestal goed weer. Een mooie zonnekuur dus in het midden van een milde winter.

Hierboven eerst onze gids, Annissa. Zij legt in het museum in Tunis een mozïek met Neptunus en de vier jaargetijden uit. Daaronder de chauffeur Ben Ali ('niet de ex-president'), met Paule Maas, bij de ingang van het mooie hotel La Kasbah in Kairouan.

De eerste dag brachten wij al meteen een bezoek aan de medina of oude stad van Soussa. Mooie lekker drukke oude ommurde stad. Met levendige handel, aflopend naar de kust.
Daarna naar ons hotel in Port el-Kantaoui, een groot hotel, zo'n 15 jaar oud, goed onderhouden, groot en dicht bij de haven met zijn vele luxe jachten, moderne winkels. Er liggen wel zo'n 20 grote hotels rond deze jachthaven, waar ook een grote golfbaan is. Er is een pretpark, Parc Hannibal.
Ik zag er dat het Arabisch de naam als Hanni Ba'al wordt geschreven en dat blijkt Gundesteling van Ba'al te betekenen. Hannibal wordt er op een olifant uitgebeeld, maar ook als een jonge piraat met de consort van Ba'al, Vrouwe Tanit op zijn gordel.


Voor 10 dinar kon je je bij de olifant van Hannibal laten fotograferen. Onderste foto hierboven is in het museunpark van Carthago: Tanit, de moedergodin, vrouwelijke partner van Ba'al. En in het  midden tussen al die schreeuwerige pretpark-instrumenten de piraat Hannibal, die we verder helemaal niet gezien hebben in Tunesië. Eigenlijk heeft het land maar een echte held, Habib Bourguiba, de eerste president, van wie we nauwelijks een beeld gezien hebben (bij de haven van Carthago, op een paard, een nette gezette Frans uitziende heer, raar op zo'n ruiterstandbeeld), geen enkele foto.
Het Parc Hannibal had ook nog wuasi Romeinse restaurants en winkeltjes, alsof je bij een tempel of forum zat. Het islamitisch van de maatschappij is beperkt tot de moskeeën en koranscholen, die ook al niet zo prominent aanwezig zijn.


woensdag 22 januari 2014

Oecumenelezing 2014

17 Januari werd in de Utrechtse Geertekerk de jaarlijkse oecumenelezing gehouden. Het is al zo'n 10-15 jaar voor mij de bekendste activiteit waar een groter publiek op af kan komen. De Raad van Kerken vergadert maandelijks oftwee-maandelijks in de Bergkerk in Amersfoort, maar dan zijn er een 30-tal mensen bijeen. Er worden verklaringen voorbereid die uiteindelijk worden goedgekeurd. Afgelopen jaar was dat een waterverklaring, over recht op schoon water voor iedereen, een ecologisch thema dus. Er was een herdenking van 150 jaar slavernij en belangrijk thema was ook de steun aan vluchtelingen en asielzoekers in eigen land en in het Midden Oosten, vanwege de vreselijke impasse bij de burgeroorlog in Syrië. Voorzitter van de Raad, Henk van Hout sprak over deze thema, na een plechtige start, waarbij hij een gebaar maakte dat het midden hield tussen smeekbede en zegen, De armen wijd uit, je wereld groter  tot bij de Eeuwige die ons moge vasthouden.
Het was wat donker, ik had een klein toestel bij me, waarmee je in zo'n condsitie geen goede foto's kunt maken, maar het mag toch een impressie geven.
Henk van Hout benadrukte dat er een kerk bijgekomen is: de orthodoxe bisschoppenconferentie van de Benelux (dat zijn dus de kerken die Nicea hebben geaccepteerd, onder  Patriarch van Konstantinopel/Istanbul, van Moskou, Belgrado e.d.).

Er was volle bak, 200-250 mensen, 90% mannen en nogal wat zoals ik, die tijd hebben, pensianado leven.
Klaas van der Kamp gaf een thema voor komend jaar aan: pelgrimage.
Het thema van de middag was dat er meer is dan sekularisatie. 'Sekularisatie heeft niet het laatste woord'. Daarvoor was Prof. Herman Paul uitgenodigd, die namens IZB/GZB bij de VU bijzonder hoogleraar is, maar in Leiden aan zijn hoofdthema werkt: filosofie van de geschiedenis. Hij preekt een soort post-moderne visie op geschiedenis. Hegel en de zijnen preekten een alsmoor vooruit denderende visie op geschiedenis, waarbij er steeds een nieuw tijdperk komt en dan kunnen we niet meer terug naar vroeger, naar het vorige Zijn grote held is Augustinus, die zijn De civitate Dei schreef om troost te geven na de val van Rome in 410: die tragedie is niet het einde van de klassieke wereld en van het christendom.
Hij las een gedicht voor over 'Het Kind' van Muus Jacobse: ieder kind begint weer opnieuw en is een protest tegen het periode-denken en tegen doemdenken. Hij is een jonge vader, maar bij de grootouders kwam dit ook wel aan.
Er waren twee co-referaten. Eerst kwam de absolute tegenhanger van de brave goede gelovige Herman Paul, dat was Rabbijn Tamarah Benima die juist de sekularisatie als iets heel posifiets, als bevrijdend van teveel religie van bovenaf beschouwde. Het messianisme blijft, maar we moeten vooral zelf blijven experimenteren, zelfs met drugs (waar ze verbazingwekkend over sprak, alsof dat ook bevrijdend kan zijn, nieuwe ervaringen geven) en de sekuliere technologie: fantastisch. Ik noteerde 'min of meer een optimistisch-humanistisch verhaal.

Dan was er Dr. Kursat Bal, die zijn broer Rashid Bal (voorzitter van de moslimkoepel CMO) moest vervangen. Kursat Bal is natuurwetenschapper, gepromoveerd. Hij vond sekularisatie nu niet het grootste probleem: voor moslims zijn radikalisering en oorlog belangrijker en die zorgen ervoor dat er zelfs niet over sekularisatie wordt nagedacht. In de natuurwetenschap besef je dat niets stil staat, dus moet er dan toch wel een begin en einde zijn, kijk dus naar de tekenen Gods. De gelovigen kijken eigenlijk teveel naar hun heilige boeken, niet voldoende naar de natuur.Sekularisatie kun je daarbij beschouwen als een zuivering: dat menselijke gedachten altijd feilbaar zijn, niet goddelijk.

Houdbaarheid

Wij zijn een reis naar Tunesië aan het voorbereiden en in dat verband lees ik over en van Augustinus, de grootste Tunesiër ooit, vind ik zelf nu. In het kader van het opfrissen van Latijn las ik zo maar ergens in het Enchiridion een mooi stukje over de vraag wat er na onze dood met ons lichaam gebeurt en vooral, hoe dat bij de verrijzenis, opstanding uit de dood weer zal terugkeren. Na de dood wat dat een lijk, vergaat, wordt in andere organisen opgenomen, wellicht omgespit, in een appelboom omgezet in fruit, en ga zo maar door. Worden nu al die delen toch weer in het oorspronkelijke lichaam opgenomen? Nee, zegt Augustinus: bij de opstanding komen ze er wel weer in terug, maar niet precies.
Voor liefhebbers van het Latijn even de tekst: Ipsa igitur terrena materies quae discedente anima fit cadaver, non ita resurrectione reparabitur ut ea quae dilabuntur et in alias atque alias aliarum rerum species formasque vertuntur, quamvis ad corpus redeant unde dilapsa sunt, as easdem quoque  corporis partes ubi fuerunt redire necesse est.
Tweemaal alias staat echt in mijn tekst, maar het is verder toch goed te begrijpen. Bij erkenning van de grootsheid van Augustinus moeten wij toch erkennen dat zijn scheiding van lichaam en ziel niet houdbaar is, hoe mooi het ook zou zijn. Daarmee valt dus zijn hele leer, bijna vanaf de erfzonde tot aan de opstanding uit de dood.

Nu even naar zijn collega-bisschop, Wim Eijk.  Die heeft onlangs een van zijn weinige interviews gegeven aan het Reformatorisch Dagblad en zegt daarin dat de besluiten van het Concilie van Trente blijven staan, ook die van de vervloeking van leer én persoon van Maarten Luther. Want er staat immers: 'Wie dit... zegt,  anathema sit', Ja, en die leer van Trente over de transsubstantiatie, die werd door Luther ontkent..
In 1962 zei mijn brave Pater Anselmus Kockelmans, filosoof en docent: die natuurfilosofie van de Middeleeuwen moet je wel leren, anders begrijp je in de theologie die transsubstantie niet. Ja, het  klopt helemaal niet meer, dat je een wezen van de uiterlijke verschijning kan onderscheiden, maar op die logische leer is dat soort theologie gebaseerd.
Kockelmans liet me van Thomas ook het werkje De ente et essentia  lezen. Ik moest het navertellen over het verschil tussen forma en materia, hoe de materia van engelen de forma van de mens wordt enz. Zo mooi. 'Ja zo mooi, jammer dat het niet klopt' zei Kockelmans dus. Ja, die wereldbeschouwingen, geloven, visies en theologieën hebben allemaal een houdbaarheidsdatum van enkele eeuwen. Maar dan is het ook echt over. Zo dus ook met veel van Trente.